مطالعات خاورمیانه

مطالعات خاورمیانه

النهضه تونس؛ تحول دموکراتیک یا عدول از اسلام‌گرایی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانشگاه شیراز
2 استادیار علوم سیاسی دانشگاه شیراز
3 دانشجوی دکتری علوم سیاسی، دانشگاه شیراز
چکیده
بررسی وضعیت کنونی جریان­ های سیاسی پس از انقلاب­ های عربی به ­ویژه در تونس، یکی از موضوعات چند وجهی، پیچیده و چند لایه در مطالعات سیاسی به­ خصوص در حوزه اندیشه سیاسی است. در همین راستا، با توجه به تحولات جریان النهضه تونس در بین سال­های 2011-2023 (آگوست) این پرسش مطرح شده است که با توجه به سنت فکری ـ اندیشه ­ای جریان النهضه، الگو و رفتار سیاسی این جریان، از کدام سنت فکری و سیاسی ـ تحول دموکراتیک مدنی با قرائتی اسلامی یا تعدیل و عدول از گزاره­ های اندیشه اسلامی ـ پیروی می­کند؟ در پاسخ، فرضیه مطروح بیانگر آن است که سنت فکری جریان النهضه از الهیات و اندیشه کلاسیک به اصلاحی جدید با قرائت اسلام دموکراتیک مدنی سوق یافته است. یافته ­ها بیانگر آن است که این جریان تحت تأثیر تحولات اندیشه­ ای در پاسخ به دوگانه غرب / اسلام و معمای سنت و مدرنیته، سنت­ های فکری مانند مکتب عقل­ گرای الزیتونیه و روشنفکران اصلاح­ گرا (عام) قرار گرفته است و از الهیات کلاسیک به پروبلماتیک اصلاحی گرایش یافته است. از منظر تجربی، عناصر سازنده الگوی تئوریک و روشی جریان النهضه، بیانگر رویکردی مستمر و نسبتاً یکدست هستند و وجوه سکولار و مدنی آن اشتراکاتی را با جریان­ های غیر اسلام­ گراهای تونسی سامان داده است. با گذار موفق این جریان از مرحله­ نخست چالش ­ها (عبور از انصارالشریعه و اجماع­ های اجتناب­ناپذیر ـ گاهاً ناپایدار ـ)، مرحله دوم، پس از انحلال پارلمان و برگزاری دور دوم انتخابات پارلمانی 2019 آغاز شد و دور تازه ­ای از رقابت­ ها شکل گرفت. به تبع آن، جریان النهضه تلاش دارد تا استبداد «فرا قانونی» و غیر دموکراتیک دولت قیس سعید را به سمت سیاست­ های دموکراتیک یا واگذاری قدرت سوق دهد. چارچوب مفهومی بر اساس قرائتی چند سطحی از اندیشه سیاسی (تحولات اندیشه ­ای، جریان­ها و نظام­ های فکری و روشنفکران متأخر هر یک از گفتمان­ ها) و استخراج مولفه­ ها و عناصر تأثیرگذار جهت ارزیابی موضوع می­باشد؛ شیوه گردآوری مطالب نیز کتابخانه­ ای و اینترنتی است.
کلیدواژه‌ها

  •  احمدی، حمید (1393)، سیر تحول جنبش­های اسلامی: از نهضت سلفیه سیدجمال تا بیداری اسلامی (1390- 1249 ه.ش)، چاپ دوم، تهران: نشر دانشگاه امام صادق.

     احمدی، حمید (1396)، جامعه­شناسی سیاسی جنبش­های اسلامی، چاپ دوم، تهران: نشر دانشگاه امام صادق.

     اسپوزیتو، جان دال؛ تامارا سان و جان. اٌ وال (1396)، دولت و جنبش­های اسلامی معاصر: اسلام و دموکراسی پس از بهار عربی، ترجمه­ علیرضا سمیعی اصفهانی و محمد حاجی­پور، تهران: نشر نگاه معاصر.

     اسعدی، مرتضی (1397)، ایران، اسلام، تجدد: مقالاتی در باب فکر و فرهنگ اسلامی در جهان جدید، تهران: نشر طرح نقد.

     بلقزیز، عبدالاله (1398)، دولت و نظام سیاسی در اندیشه متفکرین اسلامی معاصر، ترجمه­ علیرضا سمیعی اصفهانی و محمدجواد خلیلی، تهران: نشر نگاه معاصر.

    جلیدی، مصدق (1393)، «اسلام­گرایان ترقی­خواه؛ اولین نشانه­های روشنفکری اسلامی در تونس»، در: اسلام سیاسی در تونس: از مشت آهنین بن علی تا انقلاب یاسمین، (جمعی از نویسندگان)، ترجمه­ مصطفی اسماعیلی و مهدی عوض­پور، تهران: نشر دانشگاه امام صادق (ع). صص: 173-200.

     حنفی، حسن و محمد عابد جابری (1392)، گفتگوی شرق و غرب جهان اسلام، ترجمه­ بهرام امانی، تهران: نشر نگاه معاصر.

     خسروشاهی، سیدهادی (1392)، بیداری اسلامی در تونس و راشدالغنوشی، قم: بوستان کتاب.

     دژاردن، تیری (1357)، صد میلیون عرب: برداشتی نو از رویدادهای جهان عرب، ترجمه­ حسین مهری، چاپ دوم، تهران: نشر توس.

     روآ، اولیویه (1393)، اسلامِ جهانی­شده، ترجمه­ حسین فرشتیان، چاپ دوم، قم: نشر بوستان کتاب.

     شحرور، محمد (1399)، دین و قدرت: خوانشی نو از حاکمیت، ترجمه­ عبدالله ناصری طاهری و سمیه سادات طباطبایی، تهران: نشر مروارید.

     صالحی نجف­آبادی، نعمت­الله (1397)، جهاد در اسلام، چاپ ششم، تهران: نشر نی.

     طباطبایی، سید جواد (1389)، دیباچه­ای بر نظریه­ انحطاط ایران، چاپ هشتم، تهران: نشر نگاه معاصر.

     علانی، اعلیه (1393)، «جنبش اسلامی تونس و مسئله­ جستجوی هویت»، در: اسلام سیاسی در تونس: از مشت آهنین بن علی تا انقلاب یاسمین، (جمعی از نویسندگان)، ترجمه­ مصطفی اسماعیلی و مهدی عوض­پور، تهران: نشر دانشگاه امام صادق (ع)، صص: 201-231.

     عنایت، حمید ( 1389 )، سیری در اندیشه سیاسی عرب؛ از حمله ناپلئون به مصر تا جنگ جهانی دوم، چاپ هفتم، تهران: انتشارات امیرکبیر.

     

    • Addi, L. (2017). Radical Arab Nationalism and Political Islam, translated by Anthony Roberts, Georgetown University Press.
    • Ben Salem, M. (2018). “The Reconfiguration of Ennahda’s Recruitment Strategy in Tunisia”, IN: Islam and Politics in Post-2011 Tunisia [Edi: A. Kadur Yildirim], (4. 30), ISSUE BRIEF, Center for the Middle East, Rice University Baker Institute for Public Policy, PP: 25-29.
    • Fahmi, G & Meddeb, H. (2015). Market for Jihad: Radicalization in Tunisia, Carnegie Middle East Center, Carnegie Endowment for International Peace.
    • Ghannouchi, R. (2016). “Fight ISIS with Democracy”, The Atlantic, February 1, (accessed on 12 Aug 2022), at: theatlantic.com/international/archive/2016/02/tunisia-democracy-ennahdha-isis/458703/
    • Grewal, S. (2018). From Islamists to Muslim Democrats: The Case of Tunisia’s Ennahda, Interviews, February, At: https://scholar.princeton.edu/sites/default/files/grewal/files/grewal_seculardiffusion_1.pdf
    • Grewal, S. (2015). “Why Tunisia didn’t follow Egypt’s path,” The Washington Post, February 4, 2015, https://www.washingtonpost.com/news/monkey-cage/wp/2015/02/04/why-egypt-didnt-follow-tunisias-path/.
    • Grewal, S. (2019). “Political outsiders sweep Tunisia’s presidential elections,” The Brookings Institution, September 16, at: https://www.brookings.edu/blog/order-from-chaos/2019/09/16/political-outsiders-sweep-tunisias-presidential-elections
    • Grewal, Sharan & Hamid, Shadi (2020). “The Dark side of Consensus in Tunisia: Lessons from 2015-2019”, Foreign Policy at Brookings. at: https://www.brookings.edu/wp-content/uploads/2020/01/FP_20200131_tunisia_consensus_grewal_hamid.pdf
    • Hashemi, (2021). “Political Islam: A 40 Year Retrospective”, Religions, Vol. 12, No.2, at: https://www.mdpi.com/2077-1444/12/2/130
    • Marks, M. (2015). “Tunisia’s Ennahda: Rethinking Islamism in the Context of ISIS and the Egyptian coup”, Rethinking Political Islam Series, Brookings Institution, pp: 1-12. At: https://www.brookings.edu/wp-content/uploads/2016/07/Tunisia_Marks-FINALE-5.pdf
    • Merone, F. (2013). “Salafism in Tunisia: An Interview with a Member of Ansar al-Sharia.” Jadaliyya, April 11, 2013. http://www.jadaliyya.com/pages/index/11166/salafism-in-tunisia_an-interview-with-a-member-of-.
    • Merone, F. (2014). “Enduring Class Struggle in Tunisia: The Fight for Identity beyond Political Islam.” British Journal of Middle Eastern Studies 42 (1): 74–87.
    • Merone, F. (2017). “Between social contention and takfirism: the evolution of the Salafi-jihadi movement in Tunisia.” Mediterranean Politics, Vol.22, No.1.pp: 71–90.
    • Netterstrøm, Kasper. 2015. “The Islamists’ Compromise in Tunisia.” Journal of Democracy, Vol. 26, No.4. pp: 111-124.
    • Ounaies, A. (2015). “Building a Democratic State: The Case of Tunisia “, IN: Crisis and New Agenda of the Arab States, IEMed Mediterranean Yearbook 2015, pp: 31-36. At: https://www.iemed.org/wp-content/uploads/2021/01/Building-a-Democratic-State-The-Case-of-Tunisia.pdf
    • Ounissi, S. (2016). “Islamists on Islamism Today: Ennahda from within: Islamists or “Muslim Democrats”? Brookings Institution, Brookings's Rethinking Political Islam project.
    • Redissi, H. (2014). “the Decline of Political Islam’s Legitimacy: The Tunisian Case”, Philosophy and Social Criticism, Vol. 40, pp: 4-5.
    • Yerkes, S. (2018) “Too Strategic for the Base: How the Nidaa-Ennahda Alliance Has Done More Harm Than Good”, IN: Islam and Politics in Post-2011 Tunisia [Edi: A. Kadir Yildirim], (4. 25), ISSUE BRIEF, Center for the Middle East, Rice University Baker Institute for Public Policy, PP: 5-10.
    • Zouaghi, S & Cavatorta, F. (2018). “A Doomed Relationship: Ennahda and Salafism”, IN: Islam and Politics in Post-2011 Tunisia [Edi: A. Kadir Yildirim], (4/ 27), ISSUE BRIEF, Center for the Middle East, Rice University Baker Institute for Public Policy, PP: 17-24.
    • Govrin, D. (2014). The Journey to the Arab Spring: The Ideological Roots of the Middle East Upheaval in Arab Liberal Thought, London, Valentine Mitchell
    • Ramadan, T.4 (2012). The Quest for Meaning: Developing a Philosophy of Pluralism, Penguin UK.
    • Nasr, S. H. (1996). Religion and the Order of Natur, Oxford University Press.
    • Nasr, S. H. (2021). "Interview with Prof. Seyyed Hossein Nasr". Retrieved 25 September, First Publisher 26 May 2009.
    • Nasr, S. H. (2022). “Reflections on Islam and Modern Life”, Al-Islam,Org, Vol.6, No.1, pp: 1-15, review (2022, 3, April), at: https://www.al-islam.org/it/al-serat/vol-6-no-1/reflections-islam-and-modern-life-seyyed-hossein-nasr/reflections-islam-and
    • Sharabi, H . (1970). Arab Intellectuals and the West: The Formative Years, 1875-1914, Baltimor and London, John Hopkkins Press.
    • Grewal, S.S (2020). “From Islamists to Muslim Democrats: The Case of Tunisia’s
      Ennahda” May , American Political Science Review, Oxford University Press, ,Vo.l. 114, No.2. pp: 519-535.
    • Grewal, S. (2023). Soldiers of Democracy? Military Legacies and the Arab Spring, Oxford University Press.
    • Dicken, P. (2011). Global Shift: Mapping the Changing Contours of the World Economy, Guilford Press, New York.
    • Baker, V. (2015). The Role of Civil Society in the Tunisian Democratic Transition, University of Colorado, Boulder CU Scholar, thesis the faculty of The University of Colorado, Undergraduate Honors Theses. Paper 971, International Affairs Program, at: https://core.ac.uk/download/pdf/54848111.pdf
    • Mansouri, F & Armillei, R. (2016). The democratic ‘transition’ in post-revolution Tunisia: conditions for successful ‘consolidation’ and future prospects, DRO, Deakin University’s Research Repository, R/evolutions: global trends & regional issues, vol. 4, No. 1, pp. 156-181.at: http://dro.deakin.edu.au/eserv/DU:30091519/mansouri-democratictransitions-2016.pdf
    • Voltolini, B & Colombo, S. (2018). The EU’s Engagement with ‘Moderate’ Political Islam: The Case of Ennahda, LSE: Middle East Centre, Paper Series 19,At: http://eprints.lse.ac.uk/84065/1/EUEnnahdaRelations.pdf
    • Yildirim, K. K, et al (2018). Islam and Politics in Post - 2011 Tunisia, Center for the Middle East, Rice University’s Baker Institute for Public Policy. At: https://www.bakerinstitute.org/media/files/files/1b476ca4/cme-pub-carnegie-tunisia-050118.pdf
    • W Ben Salem, M. (2018). “The Reconfiguration of Ennahda’s Recruitment Strategy in Tunisia”, IN: Islam and Politics in Post-2011 Tunisia [Edi: A. KADIR YILDIRIM], (4. 30), ISSUE BRIEF, Center for the Middle East, Rice University Baker Institute for Public Policy, PP: 25-29.
    • Africanews (17 May 2023). “Tunisia: Ennahda denounces a "political verdict" against the opponent Ghannouchi”, Date of observation (07 Aug 2023), at: https://www.africanews.com/2023/05/17/tunisia-ennahdha-denounces-a-political-verdict-against-the-opponent-ghannouchi//
    • Allafrica (2 Aug 2023). Tunisia: President Saied Sacks First Female PM Najla Bouden”, Date of observation (06 Aug 2023), at: https://allafrica.com/stories/202308030259.html

    36- امام، امام عبدالفتاح (1994)، الطاغیه، دراسه فلسفیه لصور من الاستبداد السیاسی، کویت، المجلس الوطنی للثقافه و الفنون و الاداب.

    37- امین، سمیر (2012)، «الثورات العربیه بعد عام»، 8 فبریوئری، قاهره، موقع الحوار المتمدن.

    38- بشاره، عزمی (2008)، العرب فی اسراییل: رویه من الداخل، مرکز دراسات الوحده العربیه.

    39- بلقزیز، عبدالاله (2000)، نهایه الداعیه: الممکن الممتنع فی ادوار  المثقفین، نشر المرکز الثقافی العربی.

    40- بلقزیز، عبدالاله (2007)، العرب و الحداثه: دراسه فی مقالات الحداثیین، بیروت، نشر مرکز دراسات الوحده العربیه.

    41- بن عبدالعزیز، عبدالقادر (لا تاریخ)، المعده فی اعداد العده للجهاد فی سبیل الله تعالی، لا مکان، نشرالجهاد و التوحید.

    42- البنا، جمال (2007)، الاسلام یجابه تحدیات العصر، قاهره، نشر دارالفکر الاسلامی.

    43- تریکی، فتحی (1988)، قراءات فی فلسفه التنوع، طرابلس، نشر الدار العربیه للکتاب.

    44- تریکی، فتحی (1992)، فلسفه الحداثه، بیروت، نشر مرکز الانماء القومی.

    45- جعیط، هشام (1999)، الوحی و القرآن و النبوه، بیروت، دارالطلیعه­ی بیروت.

    46- جعیط، هشام (2001)، أزمه الثقافه الاسلامیه، بیروت، دارالطلیعه­ی بیروت.

    47- جعیط، هشام (2008)، الفتنه: جدلیه الدین و السیاسه فی الاسلام المبکر، بیروت، دارالطلیعه­ی بیروت.

    48- حنفی، حسن (1989)، الدین و الثوره فی المصر، ]ج 8[، قاهره، نشر مکتبه مدیولی.

    79- رمضان، طارق (2005)، مسلمو الغرب و مستقبل الاسلام، ترجمه العربیه ابراهیم الشهابی، لدوحة، نشر المجلس الوطنى للثقافة و الفنون و التراث، مرکز الترجمة.

    50- رمضان، طارق (2009)، المسلمون فی طل العلمانیه: واجبات المسلمین و حقوقهم فی المجتمعات، بیروت، نشر دارالهادی بیروت.

    51- کربیه، کریمه محمد (2017)، منهج نصر حامد أبی زید فی قراءه النص الدینی، المجله الاردنیه للعلوم الاجتماعیه، المجلد 10، العدد 1. فی: https://journals.ju.edu.jo/JJSS/article/view/15215/72