مطالعات خاورمیانه

مطالعات خاورمیانه

مناقشات فمینیستی خاورمیانه در گردونه گذار از اسلام‌گرایی به پسا اسلام گرایی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 آزاد
2 هیأت علمی
چکیده
سوژگی و عاملیت زنانِ عمدتاً مسلمان خاورمیانه در سایه میراث سنت‌های فرهنگیِ به جا مانده از گذشته و تفاسیرِ مردسالارانه از متون دینی، همواره مغفول مانده و حضور و مشارکت آنها در عرصه عمومی محدود شده است. از شروع جنبش بازخیزی اسلامی در نیمه دوم قرن نوزدهم در خاورمیانه، تا کنون، مسئله زن همواره بخش جدایی­ناپذیر این نهضت بوده و تمامی جریان‌های فکری دیگر نیز هر یک به طریقی به آن پرداخته‌اند. با برآمدن جریان اسلام‌گرایی در خاورمیانه نه تنها بهبود چندانی در وضعیت زنان ایجاد نشد، بلکه نگاه ابزاری به زنان مانع از تحقق آرمان رهایی و برابری‌طلبی حقوقی آنها گردید. از اواخر قرن بیستم، جریان فکری نوینی موسوم به پسا اسلام‌گرایی در خاورمیانه ظهور کرد که مباحث جدیدی در حوزه زنان برانگیخته است. پرسشی که در این مقاله به آن می‌پردازیم این است که چه تفاوتی در نگرش اسلام‌گرایی و پسا اسلام‌گرایی نسبت به مسئله زن وجود دارد و این امر چه تأثیری بر جنبش برابری‌خواهی و آزادی‌خواهی زنان خاورمیانه داشته است؟ با به کار گیری روش اسنادی و با رویکرد توصیفی ـ تبیینی، سعی شده با استفاده از داده‌های ثانویه پاسخ مناسبی برای این پرسش پیدا شود. بررسی‌ها نشان می‌دهد که نگرش پسا اسلام‌گرایی در قیاس به اسلام‌گرایی امیدهای زیاد‌تری را برای تحقق آرمان رهایی و برابری‌طلبی برانگیخته و زنان خاورمیانه امروزه بیش از هر زمان دیگر در پرتو این گفتمان به آینده خود امید دارند و مصمم‌تر از گذشته در مسیر عبور از موانع تاریخی و فرهنگیِ مشارکت فراگیر خود، در عرصه عمومی گام برمی‌دارند
کلیدواژه‌ها

  • ابوزید، نصرحامد (۱۳۹۷)، دایره‌های ترس: زنان در گفتمان دینی، ترجمه ادریس امینی، تهران: نگاه معاصر.

     امین، قاسم (۱۹۸۹)، زن امروز، ترجمه محمد عماره، بیروت: دارالشروق.

    بیات، آصف (۱۴۰۰)، پسا اسلام‌گرایی، ترجمه عباس جنگ، تهران: بزنگاه.

    پزشگی، محمد (۱۳۹۴)، صورتبندی مطالعات زنان در جهان اسلام (نسخه الکترونیکی)، قم: پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی.

     توحیدی، نیره (۱۹۹۶)، فمینیسم، اسلام و دموکراسی­خواهی، ترجمه علیه عباسی، لوس آنجلس: کتاب‌سرا.

    حسین‌زاده، ابوالحسن و حسین عباسیان (۱۳۹۴)، «نقد و بررسی مبانی فکری و شاخصه‌های فمینیسم اسلامی»، دو فصلنامه علمی پژوهشی انسان­پژوهی دینی، سال دوازدهم، ش ۳۴، پاییز و زمستان.

     روآ، اولیویه (۱۳۸۷)، اسلام جهانی­شده، ترجمه حسن فرشیان، قم: انتشارات بوستان.

    روآ، اولیویه (۱۹۹۴)، شکست اسلام سیاسی، ترجمه عبدالکریم خرم، پیشاور: انتشارات مصطفی سحر.

    سوزنگر، سیروس (۱۳۸۳)، اندیشه‌های سیاسی سید قطب، تهران: مرکز استاد انقلاب اسلامی.

     السید، رضوان (۱۳۸۳)، اسلام سیاسی معاصر در کشاکش هویت و تجدد، ترجمه مجید مرادی، تهران: مرکز بازشناسی اسلام و ایران.

     شرابی، هشام (۱۳۸۷)، سیاست، نظریه و جهان عرب: نگاه انتقادی، مترجم: مرتضی بحرانی، تهران: پژوهشکده مطالعات فرهنگی.

     عرب صالحی، محمد (گردآوری) (۱۳۹۳)، اعتزال نو و مسائل فلسفه دین اسلام، جلد دوم، قم: پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی.

     قوام، عبدالعلی و مشکات اسدی (۱۳۹۳)، «بررسی تطبیقی جایگاه زن در گفتمان­های مختلف تاریخ معاصر ایران»، فصلنامه مطالعات میان فرهنگی، سال نهم، ش ۲۳، پاییز.

     کرمی، محمد تقی و نسیم السادات محبوبی شریعت پناهی (۱۳۹۲)، «فمینیسم اسلامی، مفاهیم و امکان‌ها»، فصلنامه شورای فرهنگی اجتماعی زنان و خانواده، سال پانزدهم، شماره 59، بهار.

    مجتهد شبستری، محمد (۱۳۷۵)، هرمنوتیک کتاب و سنت، تهران: طرح نو.

    مجله زنان، شماره ۲۶.

    مشیرزاده، حمیرا (137۸)، از جنبش تا نظریه اجتماعی تاریخ دو قرن فمینیسم، تهران، نشر شیرازه.

    مطهری، مرتضی (1378)، مجموعه آثار، جلد ۵۵، تهران: صدرا.

    ودود، آمنه‌محسن (۱۳۹۴)، قرآن و زن: بازخوانی و تفسیر متن مقدس قرآن از منظر یک زن، ترجمه آتنا بهادری و فردوس آقاگل‌زاده، تهران: علمی.

     

    • Arifianto (March 2012) “The Making of Progressive Islam in Indonesia and Turkey”, Presented at the Western Political Science Association (WPSA) Annual Meeting Portland, March 22-24, 2012- pp.: 2-3
    • Bayat, Asef (1996) “The coming of a post‐Islamist Society”, Critical Middle Eastern Studies, Vol.5, Issue 9.
    • Chamlou, Nadereh (2004) Gender and Development in the Middle East and North Africa: Women in the Public Sphere, Washington D.C.: World Bank Publications.
    • Finley, J. Nancy (1999) “Political Activism and Feminist Spirituality”, Gender and Religion Journal, N. 56.

     جنداری، إدریس (فوریه ۲۰۱۳)، «الإسلام التقدمی، تجربه نهضه العلماء نموذجا»، مرکز المسبار للدراسات والبحوث، الکتاب الرابع والسبعون.

     جنداری، ادریس (می ۲۰۱۴)، «الإسلام التقدمی فی ترکیا: تجربه حزب العداله والتنمیه نموذجا»، مؤسسه مؤمنون بلا حدود، قسم الدین وقضایا المجتمع الراهنه.

     حداد،  طاهر (۱۹۳۰)، امرأتنا فی الشریعه والمجتمع، تونس: دارالمعارف.

     زین‌الدین، نظیره (۱۹۲۸)، السفور و الحجاب، بیروت: مطابع قوزما.

     شحرور، محمد (۱۹۹۰)، الکتاب و القرآن: قراءه معاصره، دمشق: دارالاهالی.

     الغزالی، محمد (1۴۱۲ ق)، تراثناالفکری فی میزان الشرع و العقل، فیرجینیا: المعهد العالمی للفکر الاسلامی.

     فضل‌الله، سید محمدحسین (1997)، حوارات فی الفکر و السیاسه و الاجتماع، بیروت: دارالملاک.

    المودودی، أبوالأعلى (۱۹۶۴)، نظریه الإسلام و هدیه فی السیاسه والقانون والدستور، بیروت: دارالفکر.

    بدران، مارگوت (مهر ۱۳۸۶)، «فمینیسم اسلامی چه می‌گوید؟»، ترجمه ناهید کشاورز، وبسایت زنستان:

    www.Zanestan.org

    بهروز لک، غلامرضا (۱۳۸۶)، «اسلام سیاسی و اسلام‌گرایی معاصر»، وبسایت پگاه حوزه، ش ۲۰۹:

    www.hawzah.net

     روزنامه رسالت، ۲۱/۱/۱۳۷۵.

    مجتهد شبستری، محمد (۳۱/۳/۱۳۹۳)، وبسایت شخصی: www.mohammadmojtahedshabestari.com

    محبی، بهرام (۲۰/۱۲/۱۳۹۹)، اسلام‌گرایی چیست و اسلام‌گرا کیست؟، وبسایت رادیو دویچه وله فارسی:

    www.dw.com/fa-ir

    مرکز الجزیره للدراسات (20/11/2014):

    www.studies.aljazeera.net/bookrevision/2014/11/2014111865841824759.htm

     ملکیان، مصطفی (۱۶/۱۲/ ۱۳۹۴)، «زنانه‌نگری و فلسفه‌های زنانه‌نگر»، وبسایت صدانت:

    www.3danet.ir/feminism-and-feminist-philosophies/