مطالعات خاورمیانه

مطالعات خاورمیانه

معرفی فردپیداشناسی سیاسی خاورمیانه با بازنگری در شاه‌گزاره سنت/تجدد

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانشگاه شهید بهشتی
2 دانشگاه الزهرا
چکیده
به‌ طور کلی رده‌بندی ایده‌های سیاسی و تقابل‌جویی جریان‌های ایده‌پرداز خاورمیانه در سه رده مشهور سنت‌گرا، تجددگرا و اصلاح‌گرا، بر شاه‌گزاره جدال سنت/تجدد یا قدیم/جدید بنا نهاده شد. این شاه‌گزاره و رده‌بندی متکی بر آن جایگاه استواری در پژوهش‌های خاورمیانه پیدا کرده و تقریبا هیچ‌گاه در بوته نقادی بنیادین و البته درون‌ ماندگار قرار نگرفته‌اند. تحولات موسوم به بهار عربی از یک ‌سو و آینده بیش از پیش پیچیده خاورمیانه در پرتو امواج نسل چهارم فناوری، بازنگری در این گزاره و تغییر آن را ضروری کرده است. اتکا به این رده‌بندی، درک تحولات مهم فکری ـ سیاسی خاورمیانه امروز و آینده را نحیف می‌کند و بازنگری در آن می‌تواند در مجموع توان تحلیلی رشته مطالعات سیاسی خاورمیانه را افزایش دهد. پرسش اصلی این است که بازنگری در گزاره سنت/تجدد چه پیامدهایی برای مطالعات سیاسی خاورمیانه دارد؟ هدف اصلی مقاله چالش با شاه‌گزاره سنت/تجدد و تدارک مقدمات نظری تأسیس فردپیداشناسی سیاسی خاورمیانه است. برای دستیابی به این هدف از نظریه تفرد ژیلبر سیموندون و روش تکوین‌شناسی خاص او استفاده شده است.
کلیدواژه‌ها

  • 1- احمدی، حمید (1395)، «گفتمان معاصر عربی در میانه ابهامات و چندگانگی‌ها»، پژوهش‌نامه انتقادی متون و برنامه‌های علوم انسانی، دوره 16، شماره 2، صص 34-17.

    2- اقبال لاهوری، محمد (1354)، سیر فلسفه در ایران، ترجمه آریانپور، چاپ سوم، انتشارات بامداد.

    3- امیری، جهاندار (1383)، روشنفکری و سیاست (بررسی تحولات روشنفکری در ایران معاصر)، تهران: مرکز اسناد انقلاب اسلامی.

    4- انگلستاد، شوین (1396)، «نزاع آشتی‌ناپذیر سنت و مدرنیسم؛ هنر مدرن مصر و جنبه‌های اسلامی آن»، ترجمه: سعید احمدی علیایی و عابد تقوی، اطلاعات حکمت و معرفت، دوره 12، شماره 2، صص 47-41.

    5- ایباف، هلن‌رز فوکس (1395)، جنبش گولن: تحلیلی جامعه‌شناسانه از جنبش مدنی که ریشه در اسلام دارد، ترجمه فیروزه درشتی، قم: دانشگاه ادیان و مذاهب.

    6- بحرانی، مرتضی (1384)، «اسلام و دموکراسی در اندیشه سیاسی یوسف القرضاوی»، پژوهش علوم سیاسی، شماره 1، صص 150-131.

    7- تقوی، محمدعلی و حسین بهرامی (1394)، «نگرش نوسلفی یوسف قرضاوی به سیاست: دولت اسلامی به ‌مثابه حکومتی مدنی»، مطالعات سیاسی جهان اسلام، دوره 4، شماره 15.

    8- حبیبی، نجفقلی (1395)، همایش «بزرگداشت روز شیخ اشراق»، مؤسسه حکمت و فلسفه، مردادماه 1395:

     http://www.irip.ir/Home/Single/54910   

    9- حسینی‌زاده، محمدعلی (1395)، اسلام سیاسی در ایران، قم: دانشگاه مفید.

    10- حلبی، علی‌اصغر (1382)، تاریخ نهضت‌های دینی ـ سیاسی معاصر، تهران: زوار.

    11- حورانی، آلبرت (1393) اندیشه عرب در عصر لیبرالیسم، ترجمه علی شمس، تهران: نامک.

    12- حیدری‌نژاد، سعیده؛ فاطمه جان‌احمدی و سیدهاشم آقاجری (1400)، «سنخ­شناسی آرای اندیشه‌ورزان تجددگرای سوریه قرن بیستم پیرامون مفهوم ملت»، پژوهش‌های سیاسی جهان اسلام، دوره 11، شماره 2، صص 24-1.

    13- دودریجا، ادیس (1402)، اسلامِ ترقی‌خواه، جهان‌وطن و معطوف به عدالت اجتماعی چگونه می‌تواند به غلبه بر فرقه‌گرایی کمک کند؟، هفت آسمان، دوره 25، شماره 84، صص 52-45.

    14- ذبیح‌اللهی منظری، مرتضی (1396)، حکومت در اندیشه القاعده: تحلیل انتقادی مبانی، مشروعیت و شاخصه‌ها، تهران: میراث فرهیختگان.

    15- سکولا، اَلن (1397)، بایگانی و تن؛ دو جستار در جامعه‌شناسی تاریخی عکاسی، ترجمه مهران مهاجر، تهران: نشر بان.

    16- صالحی، جواد و فاتح مرادی نیاز (1395)، «بنیادگرایی اسلامی داعش ـ القاعده: تمایزهای ساختاری و ایدئولوژیک»، جامعه‌شناسی سیاسی جهان اسلام، دوره 4، شماره 1، صص 110-85.

    17- صالحی، جواد و فاتح مرادی نیاز (1398)، «خودمدیریتی دموکراتیک و جایگاه کردها در بحران سوریه»، مطالعات خاورمیانه، دوره 26، شماره 3، صص 46-15.

    18- عبدالملک، انور (1394)، اندیشه سیاسی عرب در دوره معاصر، ترجمه احمد موثقی، قم: دانشگاه مفید.

    19- عزیزی، هوشنگ و علی‌اصغر کاظمی (1397)، «اخوان‌المسلمین مصر در قدرت و دلایل ناکامی سیاسی»، سیاست جهانی، دوره 7، شماره 1.

    20- فرامرزمنش، احسان (1401)، «تأثیر نوپدرسالاری بر مفهوم دموکراسی در خاورمیانه: بعد از فروپاشی امپراتوری عثمانی»، مطالعات خاورمیانه، دوره 29، شماره 2.

    21- فوزی، یحیی (1389)، «گونه‌شناسی فکری جنبش‌های اسلامی معاصر و پیامدهای سیاسی ـ امنیتی آن در جهان اسلام»، مطالعات راهبردی، شماره 50، صص 174-153.

    22- فوکو، میشل (1400)، الفاظ و اشیا: باستان‌شناسی علوم انسانی، ترجمه فاطمه ولیانی، تهران: نشر ماهی.

    23- فیرحی، داود (1388)، قدرت، دانش و مشروعیت در اسلام، تهران: نشر نی.

    24- فیرحی، داود (1394)، فقه و سیاست در ایران معاصر، ج اول، تهران: نی.

    25- قادری، حاتم (1378)، «میزگرد اندیشه‌های نوین سیاسی در خاورمیانه و نقش ارتباطات در شکل‌گیری آنها»، فصلنامه مطالعات خاورمیانه، شماره 19، صص 38-5.

    26- محمدپور، احمد (1392)، «تفاوت‌های هستی‌شناختی جنبش‌های پان‌عربیستی و بهار عربی»، مطالعات تاریخ اسلام، دوره 5، شماره 18، 97-173.

    27- مرندی، الهه (1396)، «بررسی انتقادی اندیشه سیاسی اجتماعی یوسف القرضاوی؛ گسست بین نظریه و عمل»، مطالعات اندیشه معاصر مسلمین، دوره 3، شماره 5،

    28- منهاجی، مجید (1401)، «بازنمایی انگاره‌های سکولاریسم در جهان اسلام در اندیشه محمد ارکون»، پژوهش‌های تاریخی ایران و اسلام، دوره 16، شماره 2.

    29- میراحمدی، منصور و حمید سجادی (1387)، «بنیان‌های نظری گسست از سنت در جریان نواندیشی دینی در ایران»، مجله دانش سیاسی، سال چهارم، شماره1، صص213-181.

    30- میلاد، زکی (1381)، «تحولات و خط ‌سیر اندیشه اسلامی معاصر»، قسمت دوم، ترجمه محمد جمعه امینی.

    31- نبوی، عبدالامیر (1384)، «رادیکالیزم اسلامی و ناکامی در ایجاد حکومت آرمانی»، مطالعات بین‌المللی، دوره 2، شماره 7، صص 190-163.

    32- نصر، حسین (1382)، سه حکیم مسلمان، ترجمه احمد آرام، تهران: انتشارات علمی.

    33- نوری، محمدعلی و علی آقانوری (1398)، «تحلیل و نقد رویکرد نومعتزلیان نسبت به تنازعات و اختلافات فرقه‌ای در فرهنگ اسلامی با تأکید بر اندیشه‌های محمد ارکون، نصرحامد ابوزید، عبدالعزیز الدوری و محمد عابد الجابری»، پژوهش‌های اعتقادی کلامی، شماره 34، صص 264-239.  

    34- واعظی، محمود (1390)، بحران‌های سیاسی و جنبش‌های اجتماعی در خاورمیانه؛ نظریه‌ها و روندها، دفتر مطالعات سیاسی و بین‌المللی.

    35- هزاوه‌ای، مرتضی و فریده‌ باوریان (1397)، «بازشناسی مهم‌ترین اصول فکری ـ ایدئولوژیکی و بسترهای سیاسی ـ اجتماعی پیدایش جریان روشنفکری دینی در تاریخ معاصر ایران»، پژوهش‌های سیاسی جهان اسلام، دوره 8، شماره 3.

    36- الهی‌تبار، علی و محسن الویری (1395)، «تحلیل ناکامی و بحران‌سازی ملی‌گرایی عربی و بازتاب‌های کنونی آن در جهان اسلام»، مطالعات تاریخی جهان اسلام، دوره 4، شماره 8، صص 50-33.

    37- هیوود، اندرو (1393)، سیاست، ترجمه عبدالرحمن عالم، تهران: نی.

    38- یونگ، کارل گوستاو (1400)، ناخودآگاه جمعی و کهن‌الگو، ترجمه فرناز گنجی و محمدباقر اسمعیل‌پور، تهران: جامی.

     

    • Al Azm, Sadik (2014) “Arab Nationalism, Islamism and the Arab Uprisings”, in Fawaz A. Gerges (ed) The new Middle East: protest and revolution in the Arab World, Cambridge University Press.
    • Bardin, Andrea (2015) Epistemology and Political Philosophy in Gilbert Simondon; Individuation, Technics, Social Systems, Springer Science + Business Media Dordrecht.
    • Barthélémy, Jean-Hugues (2015) Life and Technology: An Inquiry into and Beyond Simondon, Translated by Barnaby Norman, Meson Press.
    • Bayat, Asef (2017) Revolution without Revolutionaries, Making Sense of the Arab Spring, Stanford University Press.
    • Çakmak, Cenap (2018) “Statehood, Autonomy, or Unitary Coexistence? A Comparative Analysis of How Kurdish Groups Approach the Idea of Self-Determination”, in Emel Elif Tugdar and Serhun Al (Eds), Comparative Kurdish Politics in the Middle East: Actors, Ideas, and Interests, Palgrave Macmillan.
    • Gorvin, David (2014) The Journey to the Arab Spring: The ideological roots of the Middle East upheaval in Arab Liberal Thought, Vallentine Mitchell.
    • Issaev, Leonid and Andrey Zakharov (2021) Federalism in the Middle East, State Reconstruction Projects and the Arab Spring, Springer Nature Switzerland.
    • Phillips, R. P. (1934) Modern Thomistic Philosophy, Vol. 1 of 2: An Explanation for Students; The Philosophy of Nature, Newman Press.
    • Sauvagnargues, Anne (2012) “Crystals and Membranes: Individuation and Temporality”, in Arne De Boever, Alex Murray, Jon Roffe and Ashley Woodward (Eds), Gilbert Simondon, Being and Technology, Edinburgh University Press Ltd.
    • Simondon, Gilbert (2020), Individuation in Light of Notions of Form and Information, Trans-lated by Taylor Adkins, University of Minnesota Press.