مطالعات خاورمیانه

مطالعات خاورمیانه

آسیب‌شناسی اندیشه‌ورزی سیاسی در خاورمیانه با تأکید بر ایران

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
دانشگاه تهران، دانشکده مطالعات جهان، گروه مطالعات غرب آسیا و آفریقا
چکیده
معمولا تحولات سیاسی ـ‌ اجتماعی کشورهای خاورمیانه نتیجه نوع اندیشه‌ورزی و اندیشه‌پردازی درست یا نادرست متفکران و متخصصان در این کشورها است. از جمله ویژگی­های اندیشه به معنای خاص این است که دارای رویکردهای «هنجاری و تجویزی» است و در پی «حل مسائل و مشکلات» یا «پیشرفت» جوامع است. یکی از راه‌های فهم علل مشکلات و مسائل کشورهای خاورمیانه و از جمله ایران، شناخت آسیب‌های اندیشه‌ورزی است و البته مشکلات اندیشگی در این کشورها چند وجهی و پیچیده است. مسئله و هدف این مقاله، شناخت آفات و آسیب‌های اندیشه‌ورزی در کشورهای خاورمیانه با تأکید بر ایران است. پرسش اصلی این است که اندیشه و اندیشه‌ورزی در ایران و برخی کشورهای مشابه در خاورمیانه، دارای چه آفات و آسیب‌هایی با محوریت اندیشمندان است؟ مقاله ابتدا به تبیین مفاهیم اندیشه و اندیشه‌ورزی، انواع و کارویژه آن پرداخته است، در ادامه سه دسته از آسیب‌های اندیشه‌ورزی در کشورهای خاورمیانه با تأکید بر ایران معرفی شده ­اند. نتایج تحقیق نشان می­دهد این کشورها در حوزه اندیشه و اندیشه­ ورزی به معنای تخصصی دچار سه دسته از آفات و آسیب ­ها هستند؛ نخست آسیب‌های ناشی از ساختار التقاطی اندیشه‌ها، دوم آسیب‌های ناشی از نوع اندیشه­ ورزی و نگرش به پدیده‌های سیاسی اجتماعی و سوم آسیب‌های نشأت‌ گرفته از بنیان­ های فرهنگی این جوامع. 
کلیدواژه‌ها

1- احمدی حاجیکلایی، حمید (1389)، جریان‌شناسیِ چپ در ایران، تهران: پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی.
2- احمدی، محمدعلی (1396)، گفتمان چپ در ایران؛ دوره قاجار و پهلوی اول، تهران: ققنوس.
3- اشتراوس، لئو (1373)، فلسفه سیاسی چیست؟ ترجمه فرهنگ رجایی، تهران: انتشارات علمی و فرهنگی.
4- اقبال آشتیانی، عباس (1385)، میرزا تقی‌خان امیرکبیر، به اهتمام ایرج افشار، تهران: توس.
5- امینی، آرمین و علی رضایی‌پناه (1398)، «گفتمان چپ در ایران قبل از انقلاب اسلامی و منافع ایرانیان»، فصلنامه مطالعات منافع ملی، شماره 15، صص 77-49.
6- آشوری، داریوش (1393)، تعریف‌ها و مفهوم فرهنگ، تهران: آگاه.
7- آمدی، عبدالواحد بن محمد (1380)، غررالحکم و دررالکلم، ترجمه و شرح سید هاشم رسولی محلاتی، تهران: دفتر نشر فرهنگ اسلامی، ج1.
8- بشیریه، حسین (1378)، تاریخ اندیشه‌های سیاسی در قرن بیستم، تهران: نشر نی.
9- بشیریه، حسین (1379)، نظریه‌های فرهنگ در قرن بیستم، تهران: مؤسسه فرهنگی آینده پویان.
10- البناء، حسن (1992 م، 1412 ق)، مجموعه رسائل الامام الشهید حسن البناء، قاهره: دارالتوزیع و النشر الاسلامیه.
11- بیانی، فرهاد (1399)، «موانع اندیشه‌ورزی اجتماعی در میان اصحاب جامعه‌شناسی ایران»، مجله پویش در آموزش علوم انسانی، شماره 21، صص 112-91.
12- پارتریج، پی. اچ. (1374)، «سیاست، فلسفه، ایدئولوژی» در: کوئینتن، آنتونی (1374)، فلسفه سیاسی، ترجمه مرتضی اسعدی، تهران: به‌آور.
13- تیندر، گلن (1374)، تفکر سیاسی، ترجمه محمود صدری، تهران: انتشارات علمی فرهنگی.
14- جمالزاده، محمدعلی (1344)، خلقیات ما ایرانیان، بی‌جا، بی‌نا.
15- خسروپناه، محمدحسین (1400)، خداپرستان سوسیالیست، تهران: پیام امروز.
16- رجایی، فرهنگ (1375)، تحول اندیشه سیاسی در شرق باستان، تهران: قومس.
17- سباعی، مصطفی (بی‌تا)، جامعه توحیدی و عدالت اجتماعی، تهران: انتشارات حکمت.
18- سروش، عبدالکریم (1369)، «سه فرهنگ»، مجله آینه اندیشه، شماره 34.
19- سریع‌القلم، محمود (1386)، فرهنگ سیاسی ایران، تهران: پژوهشکده مطالعات فرهنگی و اجتماعی.
20- شیخی، محمدتقی (1379)، جامعه‌شناسی جهان سوم، تهران: نشر اشراقی، صفار.
21- علیخانی، علی‌اکبر (1384)، اندیشه سیاسی در جهان اسلام از فروپاشیِ خلافت عثمانی، تهران: پژوهشگاه علوم انسانی، فرهنگ و مطالعات اجتماعی.
22- علیخانی، علی‌اکبر (1388)، «موانعِ روش‌شناختیِ نوآوری در تحقیقات اندیشه سیاسیِ اسلام» در: علی اکبر علیخانی و همکاران، روش‌شناسی در مطالعات سیاسی اسلام، تهران: انتشارات دانشگاه امام صادق(ع)، چ دوم.
23- علیخانی، علی‌اکبر (1390)، «امیرکبیر» در: اندیشه سیاسی متفکران مسلمان، تهران: پژوهشکده مطالعات فرهنگی و اجتماعی وزارت علوم، ج 8، صص 384-351.
24- علیخانی، علی‌اکبر (1400)، اندیشه‌های سیاسی اجتماعی در مصر در دوران جدید، تهران: انتشارات دانشگاه تهران.
25- علیخانی، علی‌اکبر (1401)، روش لایه­ای در اندیشه‌ پژوهی، تهران: انتشارات نگاه معاصر.
26- عماره، محمد (1395)، تفسیر مارکسیستیِ اسلام؛ خوانشی انتقادی به اندیشه‌های نصر حامد ابوزید، ترجمه یاسین عبدی، تهران: احسان.
27- عمیدزنجانی، عباسعلی (1374)، مبانی اندیشه سیاسی اسلام، تهران: پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی.
28- عیوضی، محمدرحیم (1387)، «تأملی در مفهوم و بسترهای اندیشه‌ورزی در علوم سیاسی و جامعه‌شناسی در دوره معاصر»، فصلنامه مطالعات سیاسی، شماره 2، صص 12-1.
29- عیوضی، محمدرحیم (1389)، «بسترهای اندیشه‌ورزی در علوم سیاسی و جامعه‌شناسی در دوره معاصر»، فصلنامه سیاست دانشکده حقوق و علوم سیاسی دانشگاه تهران، شماره 15، صص 240-227.
30- غلامی، محمد (1399)، پیری فرهنگی و فرهنگ پیری، تهران: اندیشه احسان.
31- فراستخواه، مقصود (1399)، ما ایرانیان، تهران: نشر نی.
32- قریشی، فردین (1386)، «تأملاتی پیرامون اندیشه‌ورزی معاصر مسلمین؛ بحران عقلانیت»، فصلنامه سیاست، دانشکده حقوق و علوم سیاسی دانشگاه تهران، شماره 1، صص 134-109.
33- کاظمیان، مرتضی (1390)، «نخشب»، در: اندیشه سیاسی متفکران مسلمان، به سرپرستی علی‌اکبر علیخانی، تهران: پژوهشکده مطالعات فرهنگی و اجتماعی، ج 16، صص 143-163.
34- کلانتر مهرجردی، علیرضا و محمدباقر خرمشاد (1388)، جریان‌شناسی لیبرالیسم در ایران؛ انقلاب مشروطه تا انقلاب اسلامی، تهران: دفتر برنامه‌ریزی اجتماعی و مطالعات فرهنگی.
35- مرادحاصلی، جعفر (1398)، «ماهیت گفتمان انقلابی چپ در ایران عصر مشروطه»، فصلنامه تاریخ ایران، شماره 84، صص 138-113.
36- نراقی، حسن (1399)، جامعه‌شناسی خودمانی، تهران: اختران.
37- نصیری، کمیل (1399)، رویای جهان سومی‌ها، تهران: عطران.
38- نکوروح، محمود (1377)، نهضت خداپرستان سوسیالیست، تهران: چاپخش.
39- نهج‌البلاغه (1371)، ترجمه سیدجعفر شهیدی، تهران: انتشارات علمی فرهنگی.
40- تیزینی، طیب (بی‌تا)، حول مشکلات الثوره و الثقافه فی العالم الثالث؛ الوطن العربی نموذجا، دمشق: دار دمشق للطباعه و النشر، طبعه 4.
41- السباعی، مصطفی (1988 م، 1419 ق)، التکافل الاجتماعی فی الاسلام، بیروت: دارالوارق.
42- سید قطب (1985)، العداله الاجتماعیه فی الاسلام، مصر: داراحیا الکتب العربیه.
43- العظم، صادق جلال (1998)، حوار بلا ضفاف، بیروت: المؤسسه العربیه لللدراسات و النشر.
44- العظمه، عزیز (2000)، «بین المارکسیه و الموضوعیه و سقف التاریخ»، در: الکردی، بسام (2000)، محاوره فکر عبدالله العروی، بیروت: الدار البیضاء، المرکز الثقافی العربی.
45- قرضاوی، یوسف (1999)، من فقه الدوله فی الاسلام، القاهره: دارالشروق.
46- القرضاوی، یوسف (بی‌تا)، الناس و الحق، القاهره: مکتبه وهبه.
47- محمود، عبدالحلیم (1985)، الاسلام و العقل، القاهره: دارالمعارف.
48- محمود، عبدالحلیم (2003)، موقف اسلام من الفن و العلم و الفلسفه، القاهره: دارالرشاد.
49- محمود، مصطفی (1976)، لماذا رفضت المارکسیه، القاهره: دارالمعارف.
50- محمود، مصطفی (1999)، القرآن؛ محاوله لفهم العصری، القاهره: دارالمعارف.
51- مودودی، ابوالاعلی (1981 م، 1401 ق)، تدوین الدستور الاسلامی، بیروت: مؤسسه الرساله.
52- الوردانی، صالح (2000)، الحرکات الاسلامیه فی مصر؛ الواقع و التحدیات، قاهره: دارالحکمه.