مطالعات خاورمیانه

مطالعات خاورمیانه

نقش عوامل امنیتی در تهاجمی شدن سیاست‌خارجی عربستان‌ در قبال ایران (با تأکید بر دوره زمانی 2001 تا 2017 )

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانشکده حقوق، الهیات و علوم سیاسی واحد علوم و تحقیقات تهران
2 دانشگاه آزاد اسلامی واحد علوم و تحقیقات تهران
3 استاد تمام‌وقت دانشکده حقوق و علوم سیاسی دانشگاه تهران و استاد مدعو گروه روابط بین الملل، دانشکده حقوق، الهیات و علوم سیاسی، واحد
چکیده
بررسی بیش از دو دهه اختلافات میان عربستان‌ سعودی و جمهوری‌ اسلامی ‌ایران نشان می‌دهد که این تنش‌ها به شکل فزاینده‌ای صبغه امنیتی پیدا کرده است. مسئله کلی مقاله حاضر آن است که نشان دهد به رغم حمایت گسترده جامعه بین‌المللی از عربستان در ابعاد نظامی و امنیتی، افزایش قدرت عملیاتی ایران در منطقه، مشخصاً از سال 2001 به بعد، موجب گردید تا ریاض به تدریج اقدامات و رویکردهای تهاجمی‌تری را برای تضعیف توان تهران و متوقف کردن نقش و نفوذ منطقه‌ای ایران در دستور کار قرار دهد که این امر به افزایش ناامنی در خاورمیانه انجامید. در پاسخ به این سوال اصلی که تهدیدات امنیتی چه تأثیری در تهاجمی شدن سیاست ‌خارجی عربستان‌ سعودی علیه جمهوری‌ اسلامی ‌ایران داشته است؟ نوشتار حاضر به آزمون این فرضیه پرداخته که تهدیدمحور بودن سیاست‌ خارجی عربستان‌ سعودی، به افزایش اقدامات تهاجمی، بحران‌آفرینی و امنیتی‌سازی این کشور از رفتارهای جمهوری‌ اسلامی ‌ایران انجامیده است. روش به کار گرفته شده در این مقاله موردی و تحلیل ثانویه است و بر همین اساس علل، فرآیندها و پیامدهای امنیتی شدن مناسبات عربستان با ایران مورد بررسی قرار گرفته است. نظریه به کار گرفته شده در پژوهش برای تبیین رفتارهای عربستان، رئالیسم تهاجمی می‌باشد. هدف مقاله این بوده که نشان دهد سیاست‌ خارجی تهاجمی ریاض در منطقه، صرفاً یک عکس‌العمل تدافعی و واکنشی در قبال تهدیدات ادعایی تهران علیه منافع ریاض در منطقه نبوده است
کلیدواژه‌ها

  • اسدی، علی‌اکبر (1398)، «نقش عربستان‌ سعودی در امنیتی‌سازی ایران؛ راهبرد جمهوری‌ اسلامی ‌ایران»، فصلنامه مطالعات راهبردی، سال 22، شماره 3، 106- 83..

     اسنایدر، گریک (1384)، امنیت و استراتژی معاصر، ترجمه حسین محمدی‌نجم، تهران: دانشکده فرماندهی و ستاد سپاه پاسداران انقلاب اسلامی.

     امیری‌مقدم، رضا؛ سیدجواد امینی؛ محسن نوروزی و داود فیاضی (1398)، «سناریوهای تهدیدات امنیتی عربستان علیه جمهوری‌ اسلامی ‌ایران در افق 1404»، فصلنامه امنیت‌ملی، سال 9، شماره 2، 49- 23.

     بوزان، باری (1381)، «خاورمیانه: ساختاری همواره کشمکش‌زا»، فصلنامه سیاست‌ خارجی، سال 16، شماره 3، 680-633.

     بوزان، باری؛ اُلی ویور و دو پاپ ویلد (1386)، چارچوبی تازه برای تحلیل امنیت، ترجمه علیرضا طیب، تهران: پژوهشکده مطالعات راهبردی.

     جوادی ارجمند، محمد جعفر و امین معینی (1397)، «مفاهیم نقش ملی و تحلیل سیاست ‌خارجی؛ سیاست ‌خارجی ایران در قبال اسرائیل در فاصله سال‌های 1332- 1327»، فصلنامه سیاست، مجله دانشکده حقوق و علوم سیاسی، دوره 48، شماره 2، 325-309.     

    حشمت‌زاده، محمد باقر؛ یاسر قائمی و لیلا جمور (1397)، «سیاست‌های منطقه‌ای ستیزه‌جویانه عربستان‌ سعودی در قبال جمهوری‌ اسلامی ‌ایران (2017- 2003): دلایل، اهداف و پیامدها»، فصلنامه راهبرد، سال 27، شماره 88، 159-133.

     حمایتیان، احسان و علیرضا جعفری‌زاده (1394)، «تعاملات سیاسی-امنیتی منطقه خلیج‌فارس (مطالعه موردی: ایران و عربستان‌ سعودی)»، فصلنامه مطالعات فرهنگی و سیاسی خلیج‌فارس، آخرین شماره، 1394، 73-51. 

    دارابی، وحید و حامد کاظمی (1395)، «بحران تقابل و موازنه ‌قدرت در سیاست ‌خارجی ایران و عربستان‌ سعودی»، ماهنامه پژوهش ملل، دوره 2، شماره 15، 20-1.                                                                                                                                

    روزنا، جیمز (1380)، امنیت در جهان آشوب‌زده، ترجمه علیرضا طیب، تهران: نشر نی.

     زارع‌زاده ابرقویی، رسول (1396)، «نگاه کپنهاکی به امنیتی‌سازی: مبانی و چالش‌ها»، فصلنامه علمی-پژوهشی آفاق امنیت، سال 10، شماره 36، 119-91.

     والت، استفان (1382)، «حفظ عدم توازن جهانی: خویشتنداری و سیاست ‌خارجی آمریکا» در تنها ابرقدرت (هژمونی آمریکا در قرن 21)، ترجمه عظیم فضلی‌پور، تهران: موسسه ابرار معاصر.

     الوند، مرضیه سادات و مریم سادات حسینی (1399)، «تحلیل سیاست خارجی تهاجمی/ کنشگرانه عربستان از منظر واقع‌گرایی نوکلاسیک (2020- 2010)»، فصلنامه مطالعات بنیادین و کاربردی جهان اسلام، سال 3، شماره 4.    

     امینی، سیدجواد؛ عبدالله مبینی دهکردی و محسن نوروزی (1398)، «آینده پژوهی مدیریت تهدیدات امنیتی عربستان در منطقه غرب آسیا (کنشگران و عوامل شتاب‌زا)»، فصلنامه علمی مطالعات مدیریت راهبردی دفاع ملی، سال 3، شماره 9، 162-137.

     بابایی، محمود و پریسا شاه محمدی (1401)، «رویکرد سیاست خارجی عربستان‌ سعودی  در حمایت از گروه‌های تکفیری-جهادی (مطالعه موردی بحران سوریه)»، فصلنامه علمی مطالعات بیداری اسلامی، سال 11، شماره 1.                                                    

     پوستین‌چی، زهره (1387)، «گذار از کمربند شکننده: بازسازی امنیت همیارانه در خلیج‌فارس»، فصلنامه ژئوپلیتیک، سال 4، شماره 1، 150-130.

     جکسون، رابرت و گئورگ سورنسون (1394)، درآمدی بر روابط بین‌الملل (نظریه‌ها و رهیافت‌ها)، ترجمه مهدی ذاکریان، احمد تقی‌زاده و سعید کلاهی، تهران: نشر میزان.

     مرشایمر، جان (1390)، تراژدی سیاست قدرت‌های بزرگ، ترجمه غلامعلی چگنی‌زاده، تهران: انتشارات دفتر مطالعات سیاسی و بین‌المللی.

     مشیرزاده، حمیرا (1392)، تحول در نظریه‌های روابط بین‌الملل، تهران: انتشارات سمت.

     مصلی‌نژاد، عباس (1393)، «تسرّی رقابت‌های ژئوپلیتیکی به تضادهای هویتی در خاورمیانه»، فصلنامه سیاست جهانی، دوره 3، شماره 4، 36-7.

     مصلی‌نژاد، عباس (1395)، «سیاست‌گذاری موازنه منطقه‎ای در روابط ایران و عربستان»، فصلنامه سیاست، مجله دانشکده حقوق و علوم سیاسی، دوره 46، شماره 4، 1087-1067.   

     مصلی‌نژاد، عباس و علی صمدی (1397)، «سیاست­گذاری راهبردی عربستان در روند گسترش ژئوپلیتیک بحران خاورمیانه»، فصلنامه سیاست، مجله دانشکده حقوق و علوم سیاسی، دوره 48، شماره1، 219-197.        

     منصوری‌مقدم، محمد (1394)، تحولات منطقه‌ای و سیاست ‌خارجی عربستان‌ سعودی در قبال جمهوری‌ اسلامی ‌ایران (2012- 1991 م)، تهران: دبیزش.

     مهدیان، حسین (1392)، ژئوپلیتیک و امنیت ‌ملی جمهوری‌ اسلامی ‌ایران، تهران: دانشکده فرماندهی و ستاد ارتش جمهوری‌ اسلامی ‌ایران.

     نادری، مسعود و هادی تاجیک (1397)، «سناریوهای راهبردی روابط جمهوری‌ اسلامی ‌ایران و عربستان‌ سعودی در افق 2030 میلادی»، فصلنامه آینده‌پژوهی دفاعی، سال 3، شماره 11، 28-7.

     همیانی، مسعود (1394)، «تغییر جهت در سیاست ‌خارجی عربستان‌ سعودی: از استراتژی موازنه تا رهبری ائتلاف»،  فصلنامه سیاست ‌خارجی، سال 29. شماره 1، 74-53. 

     یزدان‌فام، محمود (1387)، «دگرگونی در نظریه‌ها و مفهوم امنیت بین‌المللی»، فصلنامه مطالعات راهبردی، شماره 38، 750- 725.

     

    • Abdul-Zahra, Qassim & Salaheddin, Sinan, (2014), “Iraqi forces battle militant uprising in Sunni Cities”, Washington Post, January 2.
    • Balzacq, Thierry (2005), “The Three Faces of Securitization: Political Agency, Audience and Context”, European Journal of International Relations, Vol. 11, No. 2.
    • Brzezinski, Zbigniew (1993), Out of Control: Global Turmoil on the Eve of the 21th Century, New York, Macmillan press.
    • Katzman, Kenneth (2013), “Iraq: Politics, Governance, and Human Rights”, Congressional Resea Research Service, 1- 49.
    • Long, David E (2005), Culture and Customs of Saudi Arabia, Westport, CT and London, Greenwood Press.
    • Stancati, Margherita (March 2018). Saudi Prince Calls for Stepped-Up Pressure on Iran. Available at :( https://www.wsj.com/articles/saudi-prince-calls-for-stepped-up-pressure-on-iran-1522365518). Site view date: 29/03/2018.
    • Stracke, Nicole (2007), “Nuclear Development in The Gulf: A Strategic or Economic Necessity”, Issue, No .7. available at: www.grc.ae.
    • Vuori, J. A)2008(, “Illocutionary logic and strands of securitization – Applying the theory of securitization to the study of non-democratic political orders”, European Journal of International Relations, 14(1).