مطالعات خاورمیانه

مطالعات خاورمیانه

آسیب شناسی رویارویی نرم حکومت اردن با جریان سلفی خشن (2005 تا 2020)

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
محمدحسین قنبری مهارلو 1
محمد صادق کوشکی 2
1 دانشجوی دکترای مطالعات منطقه‌ای، دانشگاه تهران، تهران، ایران
2 استادیار مطالعات منطقه ای، دانشگاه تهران، تهران، ایران
چکیده
اردن از سال­های آغازین دهه­ 1990 با پدیده­ سلفی­گری خشن روبه­رو بوده و در پرونده­هایی چون «بیعة الامام»، «انفجارهای نوامبر 2005» و «هسته­ کرک» با این جریان برخورد امنیتی و قضایی داشته ­است؛ ولی این جریان هنوز در این کشور ریشه دارد و حضور هواداران و پیوستگانش در بزنگاه­ها آشکار می­شود. پس حکومت ناگزیر شده برای برخورد ریشه­ای با این جریان به راهبرد «رویارویی نرم» متوسل شود. هدف این مقاله مطالعه این برنامه است و در این راستا، روش «اسنادی» و «کتابخانه­ای» برای گردآوری داده­ها و روش «توصیفی-تحلیلی» برای پردازش داده­ها به­ کار ­­رفته ­است. «رویارویی نرم» دسته­ای از برخوردهای گوناگون اندیشه­ای، روانی، آموزشی، رسانه­ای و هنری را شامل می­شود که سه هدف کلان «جلوگیری از افراطی شدن»، «افراط­زدایی و آسان­سازی بازگشت به جامعه» و «رویارویی با روایت سلفی­گری خشن» را دنبال می­کنند. این برنامه در اردن مبتنی بر ارائه­ یک «دین رسمی» است و می­کوشد با دگرش در محتواهای آموزشی، رسانه­ای و هنری، «روایتی» جایگزین در برابر روایت جریان سلفی خشن خلق کند. فرایندهای بازپروری زندانیان جریان سلفی خشن و آسان­سازی بازگشت آنان به جامعه جنبه دیگری از این برنامه را شکل­ می­دهد. نتایج رویارویی نرم به زمان بیشتری برای نمایان شدن نیاز دارد و سخن قطعی درباره­ دستاوردهای آن ممکن نیست؛ ولی بی­اعتمادی به حکومت و علمای وابسته، برخوردهای خشن و پایمال ­کردن حقوق زندانیان، کم ­توجهی به اهمیت سینما، سیطره­ دستگاه­های امنیتی و نقش ناکافی انجمن­های غیر حکومتی از مهم­ترین موانع کامیابی این برنامه در اردن به شمار ­می­روند.
کلیدواژه‌ها
اردن
رویارویی نرم
سلفی
سلفی گری
سلفی خشن
  • Abu Dalhoum, Mohammed et al. (2020). Deradicalization of Returnees to Jordan and Morocco: Limitations, Strengths, and Lessons for the Region. The US, Washington D.C., The George Washington University, The Elliot School of International Affairs, Institute for Middle East Studies.
  • Abu Rumman, Mohammad & Hassan Abu Hanieh. (2010). Jordanian Salafism: A Strategy for the “Islamization of Society” and an Ambiguous Relationship with the State. Jordan, Amman, Friedrich-Ebert-Stiftung.
  • Abu Rumman, Muhammad Suliman et al. (2016). Methods of Preventing and Combatting Terrorism in the MENA Region and in the West (Banan Malkawi & Samira Kawar, Trans.). Jordan, Amman, Fes Jordan & Iraq.
  • Amman Center for Human Rights Studies. (2019). The negative effects of terrorism on the enjoyment of human rights and fundamental freedoms: The case of Jordan. Jordan, Amman.
  • Bannister, Sawyer. (2022). A Human Security Approach for Successfully Preventing Extremism in a Patriarchal Society: The Case of Jordan. The US, Claremont, The Keck Center for International and Strategic Studies.
  • Birnbaum, Sariel. (2013). Egyptian Cinema as a Tool in the Struggle Against Islamic Terrorism. Terrorism and Political Violence, 25(4), 635-639.
  • Bondokji, Neven & Barik Mhadeen. (2019). Theory of Change: Towards More Effective Human Security Approaches in the Context of the Emerging Threat of Violent Radicalization in Jordan, Lebanon, and Tunisia. Jordan, Amman, WANA Institute.
  • Bondokji, Neven & Barik Mhadeen. (2019). White Paper: Towards More Effective Human Security Approaches in the Context of the Emerging Threat of Violent Radicalisation in Jordan, Lebanon, and Tunisia. Jordan, Amman, WANA Institute.
  • Bondokji, Neven & Erica Harper. (2017). Journey Mapping of Selected Jordanian Foreign Fighters. Jordan, Amman, WANA Institute.
  • Bondokji, Neven; Kim Wilkinson & Leen Aghabi. (2017). Trapped Between Destructive Choices: Radicalisation Drivers Affecting Youth in Jordan. Jordan, Amman, WANA Institute.
  • Bondokji, Neven et al. (2017). Charter on Preventing and Countering Violent Extremism. Jordan, Amman.
  • Braizat, Fares et al. (2017). Determining Youth Radicalization in Jordan. International Center for the Study of Violent Extremism.
  • Center for Insights in Survey Research. (2018). Violent Extremism in Jordan: Local Governance, Tribal Dynamics and Forced Migration. Jordan, Amman.
  • El-Said, Hamed. (2012). De-Radicalizing Islamists: Programs and their Impact in Muslim Majority States. England, London, The International Centre for the Study of Radicalization and Political Violence.
  • Elsayed, Lilah; Talal Faris & Sara Zeiger. (2017). Undermining Violent Extremist Narratives in the Middle East and North Africa: A How-To Guide. UAE, Abu Dhabi, Hedayah.
  • Harper, Erica. (2017). Examining Psychological Drivers of Radicalization in Jordan. Jordan, Amman, WANA Institute.
  • Harper, Erica. (2018). Reconceptualizing the Drivers of Violent Extremism: An Agenda for Child & Youth Resilience. Jordan, Amman, WANA Institute.
  • (2013). The Role of Education in Countering Violent Extremism. UAE, Abu Dhabi.
  • (2014). The Roles of Families and Communities in Strengthening Community Resilience Against Violent Extremism. UAE, Abu Dhabi.
  • (2015). Thinking Outside the Box: Exploring the Critical Roles of Sports, Arts, and Culture in Preventing Violent Extremism. UAE, Abu Dhabi.
  • International Peace Institute. (2010). A New Approach? Deradicalization Programs and Counterterrorism. The US, New York.
  • Klingensmith, Anna Fraher. (2019). The Role of Local Communities in Preventing and Countering Violent Extremism (P/CVE) in Jordan. Independent Study Project (ISP) Collection, 3153.
  • Kofi Annan Foundation. (2016). Countering Violent Extremism: A Guide for Young People by Young People. Switzerland, Geneva.
  • Kruglanski, Arie; Jocelyn Belanger & Rohan Gunaratna. (2019). The Three Pillars of Radicalization: Needs, Narratives, and Networks. The US, New York, Oxford University Press.
  • Leigh Cash, Gabriel. (2018). A Comparative Analysis of Jordanian and United States Counterterrorism. The US, Boone, Appalachian State University.
  • Mahasneh, Rula. (2017). The Experience of Jordan in drafting a national action plan on UNSCR 1325 Women, peace and security in countering terrorism. Italy, Pavia, Institute of Advance Studies of Pavia.
  • Maher, Shiraz. (2016). Salafi-Jihadism; The History of an Idea. The US, New York, Oxford University Press.
  • Mhadeen, Barik. (2018). Fact Sheet: Counter-Narrative in Preventing/Countering Violent Extremism(P/CVE). Jordan, Amman, WANA Institute.
  • Milton-Edwards, Beverley. (2017). Grappling with Islamism: Assessing Jordan’s Evolving Approach. Qatar, Doha, Brookings Doha Center.
  • More Europe. (2017). The role of culture in preventing and reducing violent extremism. Belgium, Brussels.
  • Nunez Ledesma, Juan. (2016). Laughing It Off: The Role of Comedy and Humor in Combating Extremist Ideals in Jordan. Independent Study Project (ISP) Collection, 2374.
  • Osborne, Alethea. (2017). Fact Sheet: Women and Countering Violent Extremism (CVE). Jordan, Amman, WANA Institute.
  • Pardo, Eldad & Maya Jacobi. (2019). Jordan's New Curriculum; The Challenge of Radicalism. Occupied Palestine, Ramat Gan, IMPACT-se.
  • Penal Reform International. (2015). Preventing Radicalization in Prisons: Developing a Coordinated and Effective Approach. UK, London.
  • Sayegh, Nadine; Barik Mhadeen & Neven Bondokji. (2017). From Blades to Brains: A New Battleground. Jordan, Amman, WANA Institute.
  • Silva Sanchez, Victoria. (2018). Lights and shadows of Jordan’s counterterrorism strategy? Spain, Madrid, Instituto Espanol de Studios Estrategioos.
  • Sowell, Kirk. (2017). Downplaying Jihad in Jordan’s Educational Curriculum, 2013-2017. Perspectives on Terrorism, 11(6), 153-165.
  • Speckhard, Anne & Ardian Shajkovci. (2018). Fighting ISIS in the Digital Space in Jordan. International Center for the Study of Violent Extremism.
  • Speckhard, Anne & Ardian Shajkovci. (2018). Prison – Militant Jihadist Recruiting Grounds or Refuge for Rehabilitation? UK, London, International Center for the Study of Violent Extremism.
  • Stockmoe, James. (2006). Culture and Theology in the War against the Salafist-Jihadiyyah Islamist Transnational Terrorist Threat - US Strategy Implications. The US, Newport, US Naval War College.
  • Thabet, Fadia. (2019). Towards Preventing Violent Extremism: Challenging Extremist Recruitment Narratives Through Youth-To-Youth Oral Storytelling in Iraq. Capstone Collection, 3181.
  • UN Women Jordan. (2016). Women and Violent Radicalization in Jordan. Jordan, Amman.
  • United Nations Development Program. (2016). Preventing Violent Extremism Through Promoting Inclusive Development, Tolerance and Respect for Diversity: A Development Response to Addressing Radicalization and Violent Extremism. The US, New York.
  • Vidino, Lorenzo. (2018). De-Radicalization in the Mediterranean, Comparing Challenges and Approaches. Italy, Milano, ISPI.
  • Wagemakers, Joas. (2008). Abu Muhammad al-Maqdisi: A Counter-Terrorism Asset?. CTC Sentinel, 1(6).
  • Wagemakers, Joas. (2009). A Purist Jihadi-Salafi: The Ideology of Abu Muhammad al-Maqdisi. British Journal of Middle Eastern Studies, 36(2), 281-297.
  • Wagemakers, Joas. (2014). A Terrorist Organization that Never Was: The Jordanian “Bay‘at al-Imam” Group. Middle East Journal, 68(1), 59-75.
  • Wagemakers, Joas. (2020). Sectarianism in the Service of Salafism: Shiites as a Political Tool for Jordanian Salafis. British Journal of Middle Eastern Studies, DOI:1080/13530194.2020.1805298
  • WANA Institute. (2018). A Region in Motion: Reflections from West Asia-North Africa. Jordan, Amman.
  • Weinberg, David Andrew. (2021). Peace and Tolerance Education in the Arab World Two Decades After 9/11. England, London, Tony Blair Institute for Global Change.
  • Yom, Sean and Katrina Sammour. (2017). Counterterrorism and Youth Radicalization in Jordan: Social and Political Dimensions. CTC Sentinel, 10(4), 25-30.
  • أبورمان، محمد، و حسن أبوهنیة(2012). «الحل الإسلامی» فی الاردن؛ الإسلامیون و الدولة و رهانات الدیمقراطیة و الأمن. الاردن، عمان، مؤسسة فریدریش إیبرت و مرکز الدراسات الإستراتیجیة الجامعة الاردنیة.
  • إشویکة، محمد(2019، نوفمبر). صورة الإرهابی: من الواقع إلی الشاشة. ذوات، 55، 21-12.
  • حجازی، اکرم(2013). دراسات فی السلفیة الجهادیة. مصر، قاهره، مدارات للأبحاث و النشر.
  • حسن، ناجح(2019، نوفمبر). الإرهاب فی مرآة السینما الاردنیة: أسالیب متباینة فی الإشتغال على تحولات الواقع و المتن الدرامی. ذوات، 55، 62-56.
  • شحادة، مروان(2018). فاعلیة «الشبکات الإجتماعیة» و الخلایا النائمة «السلفیة» فی الاردن. الاردن، عمان، مؤسسة فریدریش إیبرت.
  • عبیدات، ذوقان(2017). المواطنة و الهویة و حقوق الإنسان فی الکتب المدرسیة الاردنیة. اردن، عمان، مرکز القدس للدراسات السیاسیة.
  • عزمی، سمیر(2019، نوفمبر). صورة الإرهابی فی السینما العربیة. ذوات، 55، 31-22.
  • علی عواد الحراحشة، محمود(2020). جلالة الملک عبدالله الثانی و دوره فی محاربة التطرف و الإرهاب: دراسة فی الأوراق النقاشیة و رسالة عمان. الاردن، عمان، المکتبة الوطنیة.
  • مرکز القدس للدراسات السیاسیة(2017). تقریر حول مؤتمر «شباب الاردن، مواطنون فاعلون فی مسیرة الإصلاح و محاربة التطرف». الاردن، عمان.
  • هزاع المجالی، حسین و محمد أبورمان(2016). دروس من الحدث: فی مکافحة الإرهاب و التطرف. الاردن، عمان، مرکز الدراسات الإستراتیجیة الجامعة الاردنیة.
  • Journal of International Affairs (Jun 6, 2016). A National Strategic Framework for Countering Violent Extremism in Jordan. Retrieved Jan 10, 2021, from: https://jia.sipa.columbia.edu/national-strategic-framework-countering-violent-extremism-jordan
  • Middle East Institute (March 21, 2016). Jordan and the Challenge of Salafi Jihadists. Retrieved January 13, 2021, from: https://www.mei.edu/publications/jordan-and-challenge-salafi-jihadists
  • The Cradle (June 5, 2023). Docs Reveal How British Intelligence Controls Jordan's Media. Retrieved February 29, 2024, from: https://thecradle.co/articles/docs-reveal-how-british-intelligence-controls-jordans-media
  • The Washington Institute for Near East Policy (August 10, 2018). Assessing Jordan's National Strategy to Combat Violent Extremism. Retrieved January 16, 2021, from: https://www.washingtoninstitute.org/policy-analysis/assessing-jordans-national-strategy-combat-violent-extremism
  • صندوق الملک عبدالله الثانی للتنمیة(بی.تا.). مشروع محاربة الفکر المتطرف. برگرفته در 14 کانون­الثانی، 2021، از:  https://www.kafd.jo/en/program/counter-extremism-thoughts-project
  • مرکز الجزیرة للدراسات(19 سپتامبر، 2010). التحولات التی أحدثها تنظیم القاعدة فی الخطاب السلفی. برگرفته در 27 اردیبهشت 1403، از:  https://studies.aljazeera.net/ar/files/2010/201172119234862286
  • مرکز الدراسات الإستراتیجیة الجامعة الاردنیة(کانون­الثانی 24، 2017). مستقبل الظاهرة السلفیة فی الاردن: صعود الرادیکالیة وتفکک التقلیدیة. برگرفته در 16 کانون­الثانی 2021، از: http://jcss.org/ShowNewsAr.aspx?NewsId=514