مطالعات خاورمیانه

مطالعات خاورمیانه

چالش‌های امنیتی رودخانه مرزی سیروان بر اساس قوانین و مقررات منطقه‌ای و بین‌المللی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
جواد کیانی 1
اسماعیل باباجانی 2
1 استادیار گروه مرزبانی دانشگاه جامع علوم انتظامی امین
2 دانش آموخته کارشناسی ارشد دانشگاه علوم انتظامی امین
چکیده
زمینه و هدف: یکی از رودخانه‌هایی که حدود 42 کیلومتر از مرز مشترک دو کشور ایران و عراق را تشکیل می‌دهد، رودخانه مرزی سیروان است. تا کنون بین دو کشور موافقت‌نامه مربوط به استفاده از آب این رودخانه تدوین نشده است. چالش‌های امنیتی در حوزه رودخانه مرزی سیروان می‌تواند امنیت ملی کشورمان، روابط دوجانبه ایران و عراق و سیاست‌های منطقه‌ای امنیت­زای ایران و... را متأثر سازد. پژوهش با هدف «بررسی چالش‌های امنیتی رودخانه مرزی سیروان بر اساس قوانین و مقررات منطقه‌ای و بین‌المللی» انجام شد.
روش: روش تحقیق از منظر هدف، کاربردی و با توجه به ماهیت موضوع، توصیفی و تحلیلی می‌باشد. گردآوری داده‌ها بر اساس و مبنای روش مطالعه منابع اسنادی و ابزار فیش‌برداری است. سطح تحلیل این پژوهش خرد و واحد تحلیل آن «اسناد» است. تجزیه ‌و تحلیل یافته‌ها نیز به ‌طور عمده با شیوه تحلیل کیفی انجام پذیرفته است.
یافته‌ها: محتمل بودن واکنش منفی ‌مردم محلی به هرگونه اقدام ج.ا.ایران برای توافق سیاسی بدون در نظر گرفتن مصالح اقتصادی و الزامات ژئوپلیتیکی با کشور عراق، مخاطرات زیست­ محیطی ناشی از انتقال یا بهره­برداری غیر کارشناسی از رودخانه مذکور در حوزه منطقه‌ای و در مجموع چالش­های اقتصادی و امنیتی از جمله چالش‌های امنیتی رودخانه مرزی سیروان مبتنی بر قوانین و مقررات منطقه‌ای بوده و در عرصه بین­المللی نیز می­تواند طرح دعوی از سوی کشور عراق در مجامع بین­المللی علیه کشورمان، سیاه­نمایی علیه ج.ا.ایران در عرصه داخلی (افکار عمومی) کشور عراق و سوء­استفاده کشورهای بالادستیِ رودخانه­های آبریز ایران را به همراه داشته باشد.
نتیجه‌گیری: دستیابی به توافقی جامع­الابعاد، مرضی­الطرفین و منطبق بر قوانین بین­المللی بین ج.ا.ایران و عراق از پیش­نیازهای برقراری امنیتی پایدار در مرزهای غربی کشورمان است.
کلیدواژه‌ها
چالش‌های امنیتی
رودخانه مرزی
قوانین و مقررات بین‌المللی
سیروان
  • بیگم مجابی، صدیقه(1353). کلیاتی درباره رژیم حقوقی رودخانه‌های بین‌المللی. تهران: مرکز مطالعات عالی و بین‌المللی دانشگاه تهران.
  • حسینی‌نیک، سیدابوالفضل، و نیکنام‌راد، سید محمد غفار(1396). درآمدی بر هیدروپلیتیک ایران. تهران: نشر پشتیبان.
  • خطابی، غلامحسین(1374). مرزبانی. چاپ اول، تهران: معاونت تربیت و آموزش ناجا.
  • خلیلی، محسن؛ حیدری، جهانگیر؛ صیادی، هادی، و اصغری، حسین (1392). مدلسازی ژنوم‌های ژئوپلیتیک تأثیرگذار بر سیاست خارجی ایران و عراق. فصلنامه مطالعات جهان اسلام، 1(3)، 21-42.
  • دلاور، علی؛ احمدوند، علی محمد، و رضایی، علی محمد(1387). ویژگی‌های روان‌سنجی مقیاس احساس امنیت تهران. دو ماهنامه علمی-پژوهشی دانشور رفتار، 15(28)، 49-60.
  • دیانت، محسن؛ درج، حمید، و قادری، ابراهیم(1398). تأثیر هیدروپلیتیک زاب کوچک بر روابط سیاسی ایران و اقلیم کردستان عراق. فصلنامه پژوهش‌های سیاسی جهان اسلام، 9(2)، 158-131.
  • ذوعلم، علی(1384). تاملی در مفهوم چالش. خبرگزاری فارس 21/07/1384.
  • رضائی‌مقدم، محمدحسین؛ نیک‌جو، محمدرضا؛ مختاری، داود؛ حسین‌زاده، سیدرضا، و ملکی، حسام(1395). بررسی شواهد ژئومورفیک سیلاب رودخانه سیروان به منظور ارزیابی تغییرات محیطی منطقه، رساله دکتری، دانشگاه تبریز، دانشکده جغرافیا و برنامه‌ریزی.
  • زنجانی، حبیب‌الله(1373). طبقه‌بندی شهرهای کشور بر پایه فعالیت‌های صنعتی و برخی خصوصیات جمعیتی. فصلنامه تحقیقات جغرافیایی، 3(4).
  • صادقی، سید شمس‌الدین(1376). هیدروپلیتیک و بحران آب با چالش‌های آینده در خاورمیانه و خلیج‌فارس. فصلنامه اطلاعات سیاسی اقتصادی، 11(115-116)، 24-51.
  • صادقی، سید شمس‌الدین(1395). هیدروپلیتیک و امنیت ملی (مطالعه موردی: کشورهای منطقه خلیج‌فارس). فصلنامه راهبرد، 25(81)، 144-117.
  • ضیایی بیگدلی، محمدرضا(1385). حقوق بین‌المللی عمومی، چاپ بیست و ششم، تهران: انتشارت گنج دانش.
  • عراقچی، سیدعباس(1393). دیپلماسی آب، از منازعه تا همکاری. فصلنامه سیاسی جهانی 3(4)، 91 -119.
  • عمید، حسن(1397). فرهنگ عمید. تهران: انتشارات امیرکبیر.
  • فرشا گهر، ناصر(1367). نظام حقوق رودهای بین‌المللی و اروند رود. تهران: دفتر مطالعات سیاسی و بین‌المللی.
  • کرمی، افشین؛ حسن‌زاده، جواد، و پیشگاهی فرد، زهرا(1395). تأثیر هیدروپلیتیک بر مناسبات عراق و ترکیه با تأکید بر دجله و فرات. فصلنامه مطالعات سیاسی جهان اسلام، 5(17)، 51-29.
  • محمدعلی پور، فریده، و امانی، محمدرضا(1396). بررسی آثار اعمال حق حاکمیت بر رودخانه‌های مرزی و مشترک مطالعه موردی: آسیای مرکزی 2014-1991. فصلنامه سیاست، 16(16)، 19-35.
  • مسرور، محمد(1396). ابعاد سیاسی مسائل آبی (هیدروپلیتیک) ایران و همسایگان و چشم‌انداز آینده آن. پایان‌نامه کارشناسی ارشد رشته علوم‌ سیاسی، دانشکده معارف اسلامی و علوم سیاسی دانشگاه امام صادق(ع).
  • معین، محمد(1396). فرهنگ فارسی. چاپ 15، جلد 2، تهران: انتشارات سپهر.
  • موسوی، سید فضل‌اله(1382). آیا حاکمیت مشترک شیوه‌ای مناسب برای تعیین حدود رودخانه‌های مرزی است؟. مجله حقوقی نشریه دفتر خدمات حقوقی بین‌المللی جمهوری اسلامی ایران، 28، 263-243.
  • موسوی‌نیا، سید عارف(1392). چالش‌های هیدروپلیتیک: مطالعه موردی ایران و عراق. پایان‌نامه کارشناسی ارشد رشته منابع انسانی دانشکده علوم سیاسی دانشگاه علامه طباطبائی.
  • مهرعبداله‌ئی، مهرداد؛ اسمعیل‌پور روشن، علی‌اصغر، و باهک، بتول(1401). تبیین چالش‌های مرزی ایران و عراق با تأکید بر منابع هیدروپلیتیکی. فصلنامه علمی علوم و فنون مرزی، 11(4)، 107-123.
  • نامی، محمدحسن(1392). جغرافیای سیاسی آب‌های مرزی ایران (رودخانه‌ها). تهران: نشر زیتون سبز.
  • نامی، محمدحسن، و محمدپور، علی(1387). جغرافیای کشور عراق با تاکید بر مسائل ژئوپلیتیک. انتشارات سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح.
  • نامی، محمدحسن، و محمدپور، علی(1389). بررسی هیدروپلیتیکی حوضه‌های غرب کشور (نمونه زاب، سیروان و الوند). مجله جغرافیا و توسعه ناحیه‌ای، 14، 165-133.
  • نیرومندفرد، فریبا، و شهیدی، علی(1397). هیدروپلیتیک ایران و عراق و بهینه کردن مصرف آب‌های مشترک مرزی. فصلنامه علمی سیاست جهانی، 7(2)، 259-233.
  • رشیدی نژاد، احمد(1398). تأثیر مناسبات هیدروپلیتیک کشورهای پیرامونی حوضه دجله و فرات بر امنیت ج. ا. ایران: مطالعه موردی پروژه گاپ. رساله دکتری رشته علوم انسانی دانشکده علوم جغرافیایی دانشگاه خوارزمی.
  • کاویانی‌راد، مراد(1399). هیدروپلیتیک: سویه‌ها و رویکردها. تهران: انتشارات پژوهشکده مطالعات راهبردی.
  • میرحیدر، دره(1380). مبانی جغرافیای سیاسی. چاپ چهارم، تهران: انتشارات سمت.
  • Aaron T. Wolf. (1996). Middle East water conflicts and directions for conflict resolution.
  • Bulloch, John & Darwish, Adel. (1993). Water Wars: Future Confects in the Middle East, London: Victor Gollancz Press.
  • Dolatyar, Mostafa & Tim S.Groy. (2000). Water Politics in the Middle East, London: Macmillan.
  • Elhance, Arun P. (1997). Conflict and cooperation over water in the Aral Sea basin. Studies in Conflict and Terrorism, 20(2), 207-218.
  • Wolleback, Hans Peter. (2000). Hunkering Down or Hunkering Away? The Effect of Community Ethnic Diversity on Residents' Social Networks. Journal of Elections, Public Opinion and Parties, 23(3), Assessing the Effects of Immigration and Diversity in Europe.
  • Kehl, Jenny R. (2011). Hydro political Complexes and Asymmetrical Power: Conflict, Cooperation and Governance of International River Systems. Journal of orldSystems Research, American Sociological Association, 17(1).
  • Tompson, Roy. 1978. Water as a Conflict. Strategic Review. No 6. Pp. 62-71.
  • Toset H.P.W., Gleditsch N.P., Hegre H. (2000). Shared rivers and interstate Political Geography, 19.
  • Yun, Seira. (2014). Breaking Imaginary Barriers: Obligations of Armed Non-State Actors Under General Human Rights Law – The Case of the Optional Protocol to the Convention on the Rights of the Child. Journal of International Humanitarian Legal Studies, 5 (1-2), 213-257.