مطالعات خاورمیانه

مطالعات خاورمیانه

دیپلماسی آب، کاتالیزور تقویت روابط ایران و همسایگان (مطالعه موردی: رودخانه هیرمند)

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
سید علی صانعی 1
سید صادق صانعی 2
محمود غفوری 3
1 دانشجوی کارشناسی ارشد رشته ی دیپلماسی دانشگاه شهید باهنر کرمان
2 کارشناسی ارشد رشته دیپلماسی دانشگاه تهران
3 دانشیار دانشکده حقوق و الهیات دانشگاه شهید باهنر کرمان
چکیده
آب یکی از سیاسی­ترین منابع ­طبیعی در جهان است که به‌عنوان یک سیستم پیچیده انسانی-طبیعی علاوه بر ابعاد اقتصادی و محیط­ زیستی، دارای ابعاد سیاسی و امنیتی نیز می‏باشد. در حال­ حاضر مسئله اختلاف بر سر منابع آبی مشترک از جمله چالش‏های مهم محیط ­زیستی در جهان به شمار می‏رود که می­تواند امنیت و ثبات کشورها را به مخاطره بیندازد به همین دلیل از آب به‌عنوان منبعی تعیین­کننده در مناسبات کشورها یاد می­گردد و از آنجایی که حل اختلافات ناشی از منابع مشترک آبی به تنهایی از عهده‏ کشورها بر نمی­آید، توجه بیشتر به دیپلماسی آب و هیدروپلیتیک بیش از پیش احساس می‏شود. در این پژوهش نویسندگان از مطالعه موردی ایران و افغانستان (در مورد هیرمند) برای شناسایی نقش دیپلماسی آب استفاده کرده­اند. سؤال پژوهش حاضر این است که آیا دیپلماسی ­آب می­تواند فرایند ارتقاء روابط­ دوستانه را تسریع بخشد؟ فرضیه‏ طرح شده در پاسخ به سؤال پژوهش این است که دیپلماسی آب می‌تواند به‌عنوان شبکه‌ای از همکاری‏ها به بهبود روابط در تمامی سطوح کمک کند و همچنین در چارچوب نظریه‏ کارکردگرایی دیپلماسی آب می­تواند فرایند صلح­سازی را تسریع بخشد و به جای اینکه منبع درگیری باشد، منشاء صلح و تقویت روابط باشد. همچنین این نوشتار چرایی عدم موفقیت دیپلماسی ­آب بین ایران و افغانستان را بر اساس نظریه‏ «دسترسی» مورد بررسی قرار می­دهد. روش به کار گرفته شده در این مقاله توصیفی-تطبیقی است و به شیوه کتابخانه‏ای انجام شده و از مقالات، کتاب‏ها و پایگاه‏های اینترنتی استفاده شده است.
کلیدواژه‌ها
دیپلماسی آب
هیرمند
صلح آبی
هیدروپلیتیک
تقویت روابط
  • عراقچی، سید عباس(۱۳۹۳). دیپلماسی آب از منازعه تا همکاری. فصلنامه علمی پژوهشی سیاست جهانی، 3(4)، 91-117.
  • میان آبادی، حجت(۱۳۹۶). چالش‌های حکمرانی مشارکتی رودخانه‌های فرامرزی و منابع آب بین‌المللی مشترک. اولین کنفرانس حمکرانی و سیاست­گذاری عمومی، ۳۶-۵۳.
  • حافظ‌نیا، محمدرضا؛ مجتهدزاده، پیروز، و علی‌زاده، جعفر(1385). هیدروپلیتیک هیرمند و تاثیر آن بر روابط سیاسی ایران و أفغانستان. برنامه‌ریزی و آمایش فضا، 10(2)، 83-103.
  • فرانکل، جوزف(1376). نظریه‌ معاصر روابط بین الملل. ترجمه وحید بزرگی، انتشارات اطلاعات، چاپ دوم.
  • قریشی، سیده زهرا؛ میان آبادی، حجت، و پرورش ریزی، عاطفه(1400). تحلیل ماتریس همبست تعاملات آب‌های فرامرزی در حوضه آبریز هیرمند. مجله تحقیقات آب و خاک ایران، 52(1)، 273-300.
  • باری‌پور، میلاد؛ صادقیان، محمدصادق، و انصاریان، مجتبی(1400). واکاوی جنگ‌های آبی جهت نیل به صلح پایدار آبی. فصلنامه مجلس و راهبرد، 28(107)، 5-30.
  • Abukhater, A. (2013). Water as a catalyst for peace: Transboundary water management and conflict resolution. Routledge.
  • Fröhlich, C. J. (2012). Water: "Reason for conflict or catalyst for peace? The case of the Middle East. European formation, 3, 139-161.
  • Hussein, H.; Campbell, Z.; Leather, J., & Ryce, P. (2023). Putting diplomacy at the forefront of Water Diplomacy. PLoS Water, 2(9).
  • Pohl, B.; Carius, A.; Conca, K.; Dabelko, G.; Kramer, A.; Michel, D.; ... & Wolf, A. (2014). The rise of hydro-diplomacy: Strengthening foreign policy for transboundary waters.
  • Ribot, J. C., & Peluso, N. L. (2003). A theory of access. Rural sociology. 68(2), 153-181.