غالب جریان‌های فکری خاورمیانه در سدۀ اخیر بر سه عنصر ملیّت، مذهب و خلق‌باوری چپ استوار بوده‌اند، در حالی که سرمشق‌های شامل و دربرگیرنده، بافتاری نحیف و ضعیف داشته‌اند. همین جریان‌های سه‌گانه، به‌واسطۀ ماهیّت سرراست و ارائه الگوهای طردی و دگرساز، طرف استقبال تودۀ مردم و جریان‌های حزبی قرار گرفته و روندهای پراتیک و عینی را شکل داده‌اند. سرزمین و قلمرو ملّی، محور اصلی این جریان‌ها بوده است، به‌گونه‌ای که خاورمیانه از حیث تعدّد اختلافات ارضی و مرزی و طولانی‌شدن آن‌ها بی‌نظیر است.
با این حال، جریان دیرآشنایی نیز در منطقه وجود داشته که با نگرشی تمدّن‌اندیش و شمول‌گرا، عناصر میهن‌دوستی را هدف التفات قرار داده است. مقالۀ حاضر با هدف بازشناسی و تشریح الگوی «میهن‌دوستی به‌مثابۀ تکلیف تمدّنی»، نسبت میان اخلاق، عقلانیّت و تعهّد ملّی در آثار محمّدعلی فروغی را به‌شکل نظام‌مند تحلیل می‌کند. مسئلۀ اصلی، استخراج الگویی است که وفاداری به میهن را نه صرفاً امری احساسی یا سیاسی، بلکه تکلیفی اخلاقی و فرهنگی بداند و همزمان با اصول اخلاق جهانی سازگار باشد. فرض بنیادین، سه‌گانه‌سازی میهن‌دوستی فروغی است که الگویی اخلاقی–تمدّنی ارائه می‌کند و بر عقلانیّت، فرهنگ و خیر همگانی استوار است. این الگو میان دو افراط ناسیونالیسم و انترناسیونالیسم تعادل می‌سازد و راهی به‌سوی همزیستی هویّت ملّی و مسئولیّت جهانی می‌گشاید. یافته‌ها نشان می‌دهد که میهن‌دوستی از منظر فروغی، نه صرفاً تعلّق، که تعهّد به صیانت از عقلانیّت، زبان و فرهنگ به‌مثابۀ بنیادهای تمدّنی است و مبنایی برای بازاندیشی در مفهوم میهن‌دوستی معاصر فراهم می‌آورد.