مطالعات خاورمیانه

مطالعات خاورمیانه

آسیب‌شناسی اندیشه‌ورزی سیاسی در خاورمیانه با تأکید بر ایران

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
دانشگاه تهران، دانشکده مطالعات جهان، گروه مطالعات غرب آسیا و آفریقا
چکیده
معمولا تحولات سیاسی ـ‌ اجتماعی کشورهای خاورمیانه نتیجه نوع اندیشه‌ورزی و اندیشه‌پردازی درست یا نادرست متفکران و متخصصان در این کشورها است. از جمله ویژگی­های اندیشه به معنای خاص این است که دارای رویکردهای «هنجاری و تجویزی» است و در پی «حل مسائل و مشکلات» یا «پیشرفت» جوامع است. یکی از راه‌های فهم علل مشکلات و مسائل کشورهای خاورمیانه و از جمله ایران، شناخت آسیب‌های اندیشه‌ورزی است و البته مشکلات اندیشگی در این کشورها چند وجهی و پیچیده است. مسئله و هدف این مقاله، شناخت آفات و آسیب‌های اندیشه‌ورزی در کشورهای خاورمیانه با تأکید بر ایران است. پرسش اصلی این است که اندیشه و اندیشه‌ورزی در ایران و برخی کشورهای مشابه در خاورمیانه، دارای چه آفات و آسیب‌هایی با محوریت اندیشمندان است؟ مقاله ابتدا به تبیین مفاهیم اندیشه و اندیشه‌ورزی، انواع و کارویژه آن پرداخته است، در ادامه سه دسته از آسیب‌های اندیشه‌ورزی در کشورهای خاورمیانه با تأکید بر ایران معرفی شده ­اند. نتایج تحقیق نشان می­دهد این کشورها در حوزه اندیشه و اندیشه­ ورزی به معنای تخصصی دچار سه دسته از آفات و آسیب ­ها هستند؛ نخست آسیب‌های ناشی از ساختار التقاطی اندیشه‌ها، دوم آسیب‌های ناشی از نوع اندیشه­ ورزی و نگرش به پدیده‌های سیاسی اجتماعی و سوم آسیب‌های نشأت‌ گرفته از بنیان­ های فرهنگی این جوامع. 
کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله English

Problematize of political thinking in the Middle East with an emphasis on Iran

نویسنده English

Ali Akbar Alikhani
Department of Asia and Africa Studies
چکیده English

Usually, sociopolitical changes in the Middle East are the result of the factual or erroneous thinking of thinkers and experts. Among the characteristics of thought in a specific meaning is that it has "normative and prescriptive" approaches and seeks to "solve issues and problems" or "progress" societies. One of the ways to understand the causes of problems and issues in the Middle East countries, including Iran, is to recognize the difficulties and problems of thinking. The problems of thinking in Middle East countries are multifaceted and complex. The issue and purpose of this article is to understand the difficulties and problems of thinking in Middle East countries. The main question of the article is that thoughts and thinking in Iran and similar Middle Eastern countries have what difficulties and problems related to thinkers. The article first explains the specific meaning of thought and thinking and its types and applications. Then three categories of difficulties and problems of thinking in Middle Eastern countries with an emphasis on Iran are discussed. The findings of the research reveals that political thinking in these countries suffer from three categories of problems and damages: First problems caused by the eclectic structure of thoughts, second, the problems directed to the type of attitude towards sociopolitical phenomena, and the problems arising from the cultural foundations of Middle Eastern societies

کلیدواژه‌ها English

Middle East
Thinking
Problematizing of Thoughts
Political Thought
1- احمدی حاجیکلایی، حمید (1389)، جریان‌شناسیِ چپ در ایران، تهران: پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی.
2- احمدی، محمدعلی (1396)، گفتمان چپ در ایران؛ دوره قاجار و پهلوی اول، تهران: ققنوس.
3- اشتراوس، لئو (1373)، فلسفه سیاسی چیست؟ ترجمه فرهنگ رجایی، تهران: انتشارات علمی و فرهنگی.
4- اقبال آشتیانی، عباس (1385)، میرزا تقی‌خان امیرکبیر، به اهتمام ایرج افشار، تهران: توس.
5- امینی، آرمین و علی رضایی‌پناه (1398)، «گفتمان چپ در ایران قبل از انقلاب اسلامی و منافع ایرانیان»، فصلنامه مطالعات منافع ملی، شماره 15، صص 77-49.
6- آشوری، داریوش (1393)، تعریف‌ها و مفهوم فرهنگ، تهران: آگاه.
7- آمدی، عبدالواحد بن محمد (1380)، غررالحکم و دررالکلم، ترجمه و شرح سید هاشم رسولی محلاتی، تهران: دفتر نشر فرهنگ اسلامی، ج1.
8- بشیریه، حسین (1378)، تاریخ اندیشه‌های سیاسی در قرن بیستم، تهران: نشر نی.
9- بشیریه، حسین (1379)، نظریه‌های فرهنگ در قرن بیستم، تهران: مؤسسه فرهنگی آینده پویان.
10- البناء، حسن (1992 م، 1412 ق)، مجموعه رسائل الامام الشهید حسن البناء، قاهره: دارالتوزیع و النشر الاسلامیه.
11- بیانی، فرهاد (1399)، «موانع اندیشه‌ورزی اجتماعی در میان اصحاب جامعه‌شناسی ایران»، مجله پویش در آموزش علوم انسانی، شماره 21، صص 112-91.
12- پارتریج، پی. اچ. (1374)، «سیاست، فلسفه، ایدئولوژی» در: کوئینتن، آنتونی (1374)، فلسفه سیاسی، ترجمه مرتضی اسعدی، تهران: به‌آور.
13- تیندر، گلن (1374)، تفکر سیاسی، ترجمه محمود صدری، تهران: انتشارات علمی فرهنگی.
14- جمالزاده، محمدعلی (1344)، خلقیات ما ایرانیان، بی‌جا، بی‌نا.
15- خسروپناه، محمدحسین (1400)، خداپرستان سوسیالیست، تهران: پیام امروز.
16- رجایی، فرهنگ (1375)، تحول اندیشه سیاسی در شرق باستان، تهران: قومس.
17- سباعی، مصطفی (بی‌تا)، جامعه توحیدی و عدالت اجتماعی، تهران: انتشارات حکمت.
18- سروش، عبدالکریم (1369)، «سه فرهنگ»، مجله آینه اندیشه، شماره 34.
19- سریع‌القلم، محمود (1386)، فرهنگ سیاسی ایران، تهران: پژوهشکده مطالعات فرهنگی و اجتماعی.
20- شیخی، محمدتقی (1379)، جامعه‌شناسی جهان سوم، تهران: نشر اشراقی، صفار.
21- علیخانی، علی‌اکبر (1384)، اندیشه سیاسی در جهان اسلام از فروپاشیِ خلافت عثمانی، تهران: پژوهشگاه علوم انسانی، فرهنگ و مطالعات اجتماعی.
22- علیخانی، علی‌اکبر (1388)، «موانعِ روش‌شناختیِ نوآوری در تحقیقات اندیشه سیاسیِ اسلام» در: علی اکبر علیخانی و همکاران، روش‌شناسی در مطالعات سیاسی اسلام، تهران: انتشارات دانشگاه امام صادق(ع)، چ دوم.
23- علیخانی، علی‌اکبر (1390)، «امیرکبیر» در: اندیشه سیاسی متفکران مسلمان، تهران: پژوهشکده مطالعات فرهنگی و اجتماعی وزارت علوم، ج 8، صص 384-351.
24- علیخانی، علی‌اکبر (1400)، اندیشه‌های سیاسی اجتماعی در مصر در دوران جدید، تهران: انتشارات دانشگاه تهران.
25- علیخانی، علی‌اکبر (1401)، روش لایه­ای در اندیشه‌ پژوهی، تهران: انتشارات نگاه معاصر.
26- عماره، محمد (1395)، تفسیر مارکسیستیِ اسلام؛ خوانشی انتقادی به اندیشه‌های نصر حامد ابوزید، ترجمه یاسین عبدی، تهران: احسان.
27- عمیدزنجانی، عباسعلی (1374)، مبانی اندیشه سیاسی اسلام، تهران: پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی.
28- عیوضی، محمدرحیم (1387)، «تأملی در مفهوم و بسترهای اندیشه‌ورزی در علوم سیاسی و جامعه‌شناسی در دوره معاصر»، فصلنامه مطالعات سیاسی، شماره 2، صص 12-1.
29- عیوضی، محمدرحیم (1389)، «بسترهای اندیشه‌ورزی در علوم سیاسی و جامعه‌شناسی در دوره معاصر»، فصلنامه سیاست دانشکده حقوق و علوم سیاسی دانشگاه تهران، شماره 15، صص 240-227.
30- غلامی، محمد (1399)، پیری فرهنگی و فرهنگ پیری، تهران: اندیشه احسان.
31- فراستخواه، مقصود (1399)، ما ایرانیان، تهران: نشر نی.
32- قریشی، فردین (1386)، «تأملاتی پیرامون اندیشه‌ورزی معاصر مسلمین؛ بحران عقلانیت»، فصلنامه سیاست، دانشکده حقوق و علوم سیاسی دانشگاه تهران، شماره 1، صص 134-109.
33- کاظمیان، مرتضی (1390)، «نخشب»، در: اندیشه سیاسی متفکران مسلمان، به سرپرستی علی‌اکبر علیخانی، تهران: پژوهشکده مطالعات فرهنگی و اجتماعی، ج 16، صص 143-163.
34- کلانتر مهرجردی، علیرضا و محمدباقر خرمشاد (1388)، جریان‌شناسی لیبرالیسم در ایران؛ انقلاب مشروطه تا انقلاب اسلامی، تهران: دفتر برنامه‌ریزی اجتماعی و مطالعات فرهنگی.
35- مرادحاصلی، جعفر (1398)، «ماهیت گفتمان انقلابی چپ در ایران عصر مشروطه»، فصلنامه تاریخ ایران، شماره 84، صص 138-113.
36- نراقی، حسن (1399)، جامعه‌شناسی خودمانی، تهران: اختران.
37- نصیری، کمیل (1399)، رویای جهان سومی‌ها، تهران: عطران.
38- نکوروح، محمود (1377)، نهضت خداپرستان سوسیالیست، تهران: چاپخش.
39- نهج‌البلاغه (1371)، ترجمه سیدجعفر شهیدی، تهران: انتشارات علمی فرهنگی.
40- تیزینی، طیب (بی‌تا)، حول مشکلات الثوره و الثقافه فی العالم الثالث؛ الوطن العربی نموذجا، دمشق: دار دمشق للطباعه و النشر، طبعه 4.
41- السباعی، مصطفی (1988 م، 1419 ق)، التکافل الاجتماعی فی الاسلام، بیروت: دارالوارق.
42- سید قطب (1985)، العداله الاجتماعیه فی الاسلام، مصر: داراحیا الکتب العربیه.
43- العظم، صادق جلال (1998)، حوار بلا ضفاف، بیروت: المؤسسه العربیه لللدراسات و النشر.
44- العظمه، عزیز (2000)، «بین المارکسیه و الموضوعیه و سقف التاریخ»، در: الکردی، بسام (2000)، محاوره فکر عبدالله العروی، بیروت: الدار البیضاء، المرکز الثقافی العربی.
45- قرضاوی، یوسف (1999)، من فقه الدوله فی الاسلام، القاهره: دارالشروق.
46- القرضاوی، یوسف (بی‌تا)، الناس و الحق، القاهره: مکتبه وهبه.
47- محمود، عبدالحلیم (1985)، الاسلام و العقل، القاهره: دارالمعارف.
48- محمود، عبدالحلیم (2003)، موقف اسلام من الفن و العلم و الفلسفه، القاهره: دارالرشاد.
49- محمود، مصطفی (1976)، لماذا رفضت المارکسیه، القاهره: دارالمعارف.
50- محمود، مصطفی (1999)، القرآن؛ محاوله لفهم العصری، القاهره: دارالمعارف.
51- مودودی، ابوالاعلی (1981 م، 1401 ق)، تدوین الدستور الاسلامی، بیروت: مؤسسه الرساله.
52- الوردانی، صالح (2000)، الحرکات الاسلامیه فی مصر؛ الواقع و التحدیات، قاهره: دارالحکمه.