مطالعات خاورمیانه

مطالعات خاورمیانه

بررسی تاثیر گفتمان انقلابی اخوان‌المسلمین در به چالش کشیدن گفتمان دینی پادشاهی‌های سنتی عربی؛ مطالعه موردی جنبش « الصحوه‌الاسلامیه» عربستان سعودی در ابتدای دهه ۹۰ میلادی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
مجید امیری 1
آریابرزن محمدی قلعه تکی 2
1 علوم سیاسی، دانشکده حقوق و علوم سیاسی، دانشگاه تهران، تهران، ایران
2 مرکز پژوهش های علمی و مطالعات استراتژیک خاورمیانه
چکیده
با ورود اخوان‌المسلمین مصر به عربستان سعودی در دهه ۶۰ و ۷۰ میلادی به­تدریج جنبشی تحت عنوان «الصحوه‌الاسلامیه» شکل گرفت. بنیان‌های نظری صحوه آمیزه‌ای از اسلام سیاسی اخوان‌المسلمین و اندیشه‌های وهابی بود. صحوه در طول دهه‌های ۷۰ و ۸۰ توانست اعضای خود را افزایش دهد. اما بررسی فعالیت‌های آن از زمان شکل‌گیری تا دهه ۹۰ نشان می‌دهد که اقدامات صحویون به حوزه‌های فرهنگی، اجتماعی و آموزشی محدود بوده‌ و هیچ‌گاه با کنشی جمعی و سازمان یافته رژیم سعودی را به چالش نکشیده‌اند. این مقاله در پی پاسخ به این پرسش است که چه شرایط و عواملی در مسیر تکوین صحوه تا هنگام ورود عرصه سیاست و به چالش کشیدن مشروعیت دینی ـ سیاسی پادشاهی سعودی توسط آن دخیل بوده‌ است؟ استدلال اصلی این پژوهش این است که نمی‌توان شکل‌گیری صحوه را تنها به حضور نیروهای آمریکایی در زمان جنگ خلیج محدود کرد؛ بلکه مجموعه‌ای از عوامل و در نهایت جنگ خلیج­فارس ـ به­عنوان مهم‌ترین عامل ـ برای صحوه امکان آن را فراهم آورد تا با بسیج نیروهای خود به یک جنبش اجتماعی تبدیل شود. در این راستا تلاش شده با بهره‌گیری از هفت متغیر به بررسی مجموعه‌ پیچیده‌ عوامل موثر در تکوین صحوه بپردازیم. از زاویه جامعه‌شناسی سیاسی، در واقع مجموعه این عوامل باعث شد که حوزه‌های مجزای دینی و سیاسی و از طرف دیگر دو گروه متفاوت اجتماعی یعنی علما و روشنفکران صحوی، با ایجاد یک ائتلاف شکننده‌ نیروهای اجتماعی را در برابر رژیم سعودی بسیج کنند و خواسته‌های خود را از طریق چند عریضه به گوش ملک فهد برسانند.
کلیدواژه‌ها
الصحوه‌الاسلامیه
اخوان‌المسلمین
وهابیت
ائتلاف شکننده
جنبش اجتماعی

عنوان مقاله English

Investigating the impact of the revolutionary discourse of the Muslim Brotherhood in challenging the religious discourse of traditional Arab kingdoms; A case study of the "al-Sahwah al-Islamiyya" movement of Saudi Arabia in the early 90s

نویسندگان English

Majid Amiri 1
Ariabarzan Mohammadighalehtaki 2
1 political science, faculty of law and political science, university of Tehran, Tehran, Iran
2 Scientific Research and Middle East Strategic Studies Center
چکیده English

A movement known as "Al-Sahwa Al-Islamiyya" progressively emerged in Saudi Arabia with the entry of Muslim brothers in the 1960s and 1970s. Sahwa's theoretical foundations combined Wahabi views with the political Islam of Muslim brothers. It was able to broaden its membership in the 1970s and 1980s. Nevertheless, an examination of its activities from the time of its founding until the 1990s shows that it never formed a collective action to challenge the Saudi regime—rather, its activities were restricted to the cultural, social, and educational spheres. This essay aims to provide an answer to the issue of what conditions or elements contributed to its development until it emerged in the political arena and began to undermine the Saudi Kingdom's religious and political legitimacy. The core argument of this study is that Sahwa's emergence cannot be attributed solely to US forces' presence during the Gulf War; rather, several factors, including the war itself as the most important one, allowed Sahwa to mobilize its forces and eventually transform into a social movement. Thus, using seven variables, an examination of the intricate complex of internal and external elements contributing to Sahwa's growth was conducted. From the standpoint of political sociology, in fact, a complex of these factors caused the distinct religious and political spheres as well as two different social groups, namely Sahwi ulema and intelligentsia, through forming a fragile coalition, to mobilize social forces against the Saudi regime and express their demands through several petitions to inform Malek Fahd.

کلیدواژه‌ها English

Al-Sahwah Al-Islamiyya
Muslim Brotherhood
Wahhabism
Fragile Coalition
Social Movement

  •  احمدی، حمید (۱۳۹۳)، سیر تحول جنبش‌های اسلامی ـ از نهضت سلفیه سید جمال تا بیداری اسلامی (۱۳۹۰–۱۲۴۹ ه.ش)، تهران:‌ انتشارات دانشگاه امام صادق.

     احمدی، حمید (۱۳۹۶)، جامعه‌شناسی سیاسی جنبش‌های اسلامی، تهران: انتشارات دانشگاه امام صادق.

     حسینی، رضا (۱۳۹۶)، «درآمدی بر تاریخ تکوین و تحول جنبش صحوه در عربستان سعودی گذار از اسلام سیاسی به اسلام مدنی»، فصلنامه سیاست، دوره ۴، شماره ۱۶، زمستان، صص ۵۷–۵۰.

     دکمجیان، هرایر(۱۳۹۰)، جنبش‌های اسلامی معاصر در جهان عرب ـ بررسی پدیده بنیادگرایی اسلامی، ترجمه حمید احمدی، تهران: کیهان.

     الرشید، مضاوی (۱۳۹۳)، عربستان سعودی و جریان‌های اسلامی جدید، ترجمه رضا نجف­زاده، تهران: پژوهشگاه فرهنگ، هنر و ارتباطات.

    عوض‌پور، مهدی؛ حمداله اکوانی و منصور میراحمدی (۱۳۹۸)، «گفتمان سلفی صحوه: منازعه معنایی، تلفیق فقه سلفی و سیاست اخوانی»، نشریه جامعه‌شناسی سیاسی جهان اسلام، دوره ۷، شماره ۱۴، بهار و تابستان، صص ۱۵۳-۱۷۴.

     فیرحی، داود و سیدرضا حسینی (۱۴۰۲)، «فهم معناشناختی جنبش‌های اسلامی معاصر؛ مطالعه موردی جنبش صحوه عربستان سعودی»، فصلنامه رهیافت‌های سیاسی و بین‌المللی، دوره ۱۴، شماره ۴، تابستان، صص ۷۹-۱۰۶.

     کونسا، پیر (۱۳۹۸)، تروریسم سعودی، ترجمه اعظم ورشوچی فرد و سیامک دل‌آرا، تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب پارسه.

     لاکروا، استفان (۱۳۹۸)، اسلام‌گرایی سعودی ـ پویش‌های سیاست و مذهب در عربستان معاصر، ترجمه محمود مقدس و حمدالله اکوانی، تهران: سبزان.

     

    • Al-Rasheed, M. (2010). A history of Saudi Arabia. New York: Cambridge University press.
    • Birks, J.S., Seccombe, I.J. and Sinclair, C.A. (1988), Labour Migration in the Arab Gulf States: Patterns, Trends and Prospects. International Migration, 26: 267-286.
    • Cordesman, A.H. (1997). Saudi Arabia: Guarding the Desert Kingdom. New York: Routledge.
    • Doumato, E. (1992). Gender, Monarchy and National Identity in Saudi Arabia. British Journal of Middle Eastern Studies, 19(1), 31-47.
    • Fandy, M. (1999). Saudi Arabia and the Politics of Dissent. Basingstoke: Macmillan.
    • Hamidaddin, A. (2019). Tweeted Heresies: Saudi Islam in Transformation. Oxford: Oxford University Press.
    • Hoffman, J. (2019). Religion, the State and Politics in Saudi Arabia. Middle East Policy, 26, 45-61.
    • Kechichian, J.A. (2008). Feysal: Saudi Arabia’s king for All seasons. Gainesville: University Press of Florida.
    • Kepel, G., & Ghazaleh, P. (2004). The War for Muslim Minds: Islam and the West. Harvard University Press.
    • McAdam, D. (2004). Revisiting the US civil rights movement: Toward a more synthetic understanding of the origins of contention. Rethinking social movements: Structure, meaning, and emotion. 201-32.
    • Menoret, P. (2020). Graveyard of Clerics: Everyday Activism in Saudi Arabia. Stanford: Stanford University Press.
    • J. P. (1980). The Role of Islam in Saudi Arabia’s Political Development’s. In Islam and Development. edited by John Esposito. Syracuse: University Press.
    • Rahma Hamad, A. (2017). The Relationship between Al-Sahwa Social Movement and the Saudi Regime; an appraisal. Master’s thesis. Qatar: Qatar university.
    • Sinani, B. (2022). Post-Salafism: Religious Revisionism in Contemporary Saudi Arabia. Religions. 13(4): 340.
    • Steffen, H. (2006). Segmented Clientelism: The Politics of Economic Reform in Saudi Arabia. Ph D. Diss. Oxford University.
    • Vassiliev, A. (1998) The history of Saudi Arabia, London: Saqi Book.

     الریحانی، امین (۱۹۲۸)، تاریخ نجد الحدیث و ملحقاته وسیره عبدالعزیز بن عبدالرحمن آل فیصل آل سعود، المطبعه العلمیه لیوسف صادر، الطبعه الاولی، بیروت.

     الجزیره، «الصحوة» تیار فکری سعودی تصادم مع النظام، 2018.

    https://www.aljazeera.net/encyclopedia/2018/1/21

    الشرق‌الاوسط، محمد بن سلمان: سنقضی على التطرف... وسنعود إلى الإسلام الوسطی، 25 اکتبر 2017.

    https://aawsat.com/home/article/1062851

مطالعات خاورمیانه
دوره 30، شماره 3
پاییز 1402
صفحه 183-208