مطالعات خاورمیانه

مطالعات خاورمیانه

تحلیل گفتمانی از «روشنفکری دینی ایران» در نسبت با گفتمان‌های روشنفکری خاورمیانه

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانشجوی دکترای علوم سیاسی، گرایش مسائل ایران، واحد تهران جنوب، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران
2 استادیار، گروه علوم سیاسی و روابط بین‌الملل، واحد تهران جنوب، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران.
3 استادیار، گروه انقلاب اسلامی، پژوهشکده تاریخ معاصر، تهران، ایران
چکیده
پیرامون «روشنفکری دینی ایران» به­عنوان یکی از کانون­های اندیشه­­ای در خاورمیانه، تعاریف و توصیفات مختلف و پر مناقشه­ای وجود دارد. این اختلاف در تعریف، منجر شده تا سلایق و گرایش‌های مختلف­، هر کدام مبادی و غایت­های مختلف، متناقض و نامشخصی را برای آن ارائه نمایند. در مقاله پیشِ­ رو، سوال اصلی این خواهد بود که چه صورتبندی و تحلیلِ گفتمانی‌ای از روشنفکری دینی ایران می­توان ارائه نمود و این صورتبندی چه نسبتی با جریانات فکری مشابه در خاورمیانه دارد؟ پاسخ این سوال با بهره­گیری از رهیافت تحلیلِ گفتمانی لاکلا و موف دنبال می­شود. به ­نحوی که «گفتمان»، نه صرفا به­عنوان یک چارچوب ­نظری، بلکه به­ مثابه ابزار و روشی برای تحلیل به کار می­رود تا به هدف خود که عبارت است از تبیینی جامع و موردِ اجماعِ نسبی از مفهوم روشنفکری دینی فایق­ آید. فرضیه تحقیق بر این مبتنی است که گفتمان روشنفکری دینی حالتی سیال بوده و مؤلفه‌های مختلف گفتمانی آن مثل دال­ها، هژمونی و دیگری­هایش در مفصل­بندی مدام و تغییرشونده، بین وضعیت ثابت و شناور در نوسان هستند. این گفتمان در نسبت با جریانات روشنفکری خاورمیانه نیز با اندک فاصله زمانی، از الگوهای مشترک و معناداری پیروی می­کند. عمده دستاورد این مقاله ارائه مدلی گفتمانی و روش‌مند در تحلیل و صورتبندی جریان روشنفکری دینی ایران به­عنوان موردی جزئی و مصداقی از جریان کلی اصلاح تفکر دینی معاصر در خاورمیانه خواهد بود
کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله English

Discourse Analysis of “Iranian Religious Intellectualism”, In Proportion to the Middle East Intellectual Discourses

نویسندگان English

javad mavizchi 1
seyed khodayar Mortazavi asl 2
Seyed Mostafa Taghavi 3
1 PhD student in Political Science, Iranian Issues, South Tehran Branch, Islamic Azad University, Tehran, Iran.
2 Assistant Professor, Department of Political Science and International Relations, South Tehran Branch, Islamic Azad University, Tehran, Iran
3 Assistant Professor, Islamic Revolution Group, Contemporary History Research Institute, Tehran, Iran
چکیده English

Around the Iranian Religious Intellectualism, as one of the thought focuses in the Middle East, there are various definitions and descriptions and challenges. This dispute in definition, has made, the tastes and various tendencies, each other, have different, contradictory and uncertainties for Iranian Religious Intellectualism. In the ahead article, the main question will be that, how is the formation and Discourse Analysis of “Iranian Religious intellectualism” and what is this formation of similar intellectual currents in the Middle East? The answer to this question is followed by the help of the discourse analysis method (Laclau and Mouffe). In the way that, “discourse” is also used as a theoretical framework and as a tool and method for analysis to reach its goal, which is a comprehensive explanation and a relative consensus on the concept of Religious Intellectualism. The research hypothesis is based on which Religious Intellectualism discourse has been a fluid state and different item of discourse analysis like points, hegemony and his others, are fluctuating in continuous and altered articulation. This discourse also in proportion to the intellectual flows of the Middle East (with a slight distance) follow common and meaningful patterns. The main achievement of this article will be from providing a discursive and provisional model in recognizing the “Iranian Religious intellectualism” flow (As a minor item and elective of the reformation of religious thinking in the Middle East).

کلیدواژه‌ها English

Religious Intellectualism
Discourse
Rationality
Hegemony
Signifiers of Discourse
  • ادگار، اندرو، سج­ویک، پیتر(1387). مفاهیم بنیادی نظریه فرهنگی. ترجمه مهران مهاجر و محمد نبوی، تهران: نشر آگه.
  • انتخابی، نادر(1390). ناسیونالیسم و تجدّد در ایران و ترکیه. تهران: نگاره­ آفتاب.
  • بروجردی، مهرزاد(1377). روشنفکران ایرانی و غرب: سرگذشت نافرجام بومی­گرایی. ترجمه جمشید شیرازی، تهران: نشر فروزان، چاپ هفتم.
  • پورفرد، مسعود(1392). صورتبندی روشنفکری در جمهوری اسلامی ایران. تهران: سازمان انتشارات پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی.
  • جهانبگلو، رامین(1384). ایران در جستجوی مدرنیته (بیست گفتگو در بی­بی­سی با صاحب‌نظران ایرانی). تهران: نشر مرکز، چاپ اول.
  • حقیقت، سید صادق(1387). روش­شناسی در علوم سیاسی. قم: دانشگاه علوم انسانی مفید.
  • حورانی، آلبرت(1393). اندیشه­ عرب در عصر لیبرالیسم (1939-1798). ترجمه علی شمس، تهران: نامک.
  • داودی، علی اصغر، و حاجی وثوق، ندا(1402). مناقشات فمینیستی خاورمیانه در گردونه گذار از اسلام­گرایی به پسا اسلام­گرایی. فصلنامه علمی مطالعات خاورمیانه، 30(3)، 103-131.
  • سمیعی، محمد(1396). نبرد قدرت در ایران: چرا و چگونه روحانیت برنده شد؟. تهران: نشر نی.
  • شرابی، هشام(1368). روشنفکران عرب و غرب. ترجمه عبدالرحمان عالم، تهران: دفتر مطالعات سیاسی و بین الملل، چاپ اول.
  • طباطبایی، سید جواد(1382). روشنفکری دینی و تجدد (مصاحبه با روزنامه همشهری). تهران: روزنامه همشهری، شماره 3088، 5 تیر.
  • طباطبایی­فر، سید محسن(1400). جریان احیاگری دینی. تهران مؤسسه فرهنگی و هنری آفتاب خرد.
  • قوچانی، محمد(1382). فیلسوف­ها و شومن­ها. تهران: نشر سرایی، چاپ دوم.
  • گودرزی، غلامرضا(1386). تجدد ناتمام روشنفکران ایران. تهران: اختران، چاپ اول.
  • مارش، دیوید، و استوکر، جری(1378). روش و نظریه در علوم سیاسی. ترجمه امیرمحمد حاجی یوسفی، تهران: پژوهشکده مطالعات راهبردی، چاپ هفتم.
  • محمودی­کیا، محمد(1398). اسلام سیاسی و تاثیر آن بر روابط بین‌الملل: از تقابل­طلبی تا تعامل­گرایی. فصلنامه علمی مطالعات خاورمیانه، 26(3)، 161-180.
  • ملکیان، مصطفی(1379). روشنفکری تجدد و دینداری. نشریه اندیشه حوزه، 6(2)، 146-162.
  • ملکیان، مصطفی(1380). نواندیشی در ایران. مشهد: دفتر تبلیغات اسلامی.
  • منوچهری، عباس و همکاران(1387). رهیافت و روش در علوم سیاسی. تهران: سازمان مطالعه و تدوین کتب علوم انسانی دانشگاه‌ها (سمت).
  • نراقی، آرش(1395). سنت و افق‌های گشوده. تهران: نشر نگاه معاصر، چاپ اول.
  • نقیب­زاده، احمد(1395). به تاریخ پیوست، میراث شریعتی در گفتگو با احمد نقیب­زاده. روزنامه اعتماد، شماره 3554، 29خرداد 1395، 10.
  • یاووز، هاکان(1389). سکولاریسم و دموکراسی اسلامی در ترکیه. ترجمه احمد عزیزی، تهران: نشر نی.
  • یزدی، ابراهیم(1386). روشنفکری دینی و چالش­های جدید. تهران: انتشارات کویر، چاپ دوم.
  • یورگنسن، ماریان، و فیلیپس، لوئیز(1389). نظریه و روش در تحلیل گفتمان. ترجمه هادی جلیلی، تهران: نشر نی.