مطالعات خاورمیانه

مطالعات خاورمیانه

عرفی سازی و سکولاریسم نسل متأخر روشنفکران اصلاح گرا و ملی گرای جهان عرب

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
بهزاد پاشازاده 1
عباس صالحی نجف آبادی 2
قاسم ترابی 1
1 گروه علوم سیاسی و روابط بین الملل،واحد همدان،دانشگاه آزاد اسلامی،همدان،ایران
2 گروه علوم سیاسی و روابط بین الملل،دانشگاه آزاد اسلامی واحد همدان،ایران
چکیده
از زمان برخورد و مواجهه­ جوامع عربی با زیست و اندیشه غربی و مقولات مرتبط با آن بخصوص «عرفی­سازی» و «سکولاریسم»، هر یک از جریان­ ها و گفتمان­ های فکری و سیاسی مختلف تلاش داشته ­اند تا به نحوی شایسته پاسخی مناسب به مسائل ظاهراً لاینحل سنت و مدرنیته ارائه کنند. در همین رابطه، این پرسش مورد ارزیابی قرار گرفته که، واکنش ­ها و پاسخ­ های روشنفکران و بازیگران نسل­ های متأخر جهان عرب (2007 تا دسامبر 2024)  به‌ویژه در جریان­ های اصلاح‌گرای معتزلی و ملی­ گرایی متأخر در قبال منحنی مفهومی غرب و دو مفهوم موثر سکولاریسم و عرفی­ سازی چگونه می­باشد؟ در واکاوی، این مفروض مورد تاکید نویسندگان بوده که، عرف­ گرایی و سکولاریسم از مفاهیم بنیادین مدرنیته حقیقی محسوب می­شوند و نقش اصلی را در پیشرفت و دگرگونی جوامع خود داشته ­اند. لذا، فرضیه مطروح عبارت است از اینکه، روشنفکران متأخر عرب –به‌ویژه در دو جریان اصلاح­گرای معتزلی و ملی­ گرای متأخر- تحت تأثیر دگرگونی­ های متعدد و مسائل جدید، پاسخ­ ها و واکنش­ های متنوعی ارائه کرده ­اند که در نهایت به تثبیت نسبی عرفی ­سازی و سکولاریسم در قیاس با دهه ­های پیشین انجامیده است. یافته ­های پژوهش نشانگر آن است که، کنشگران جدید عربی با مقابله با مشکلات سنتی، در مسیر نهادینه کردن ارزش­ های توسعه ­محور اندیشه غربی در سیاست و اجتماع نسبتا موفق بوده ­اند و عرفی ­سازی و سکولاریسم را از مسیرهایی چون بازاندیشی مجدد در سنت و مدرنیته و ملی‌گرایی عربی عبور داده ­اند
کلیدواژه‌ها
اندیشه سیاسی
جهان عرب
غرب
عرفی سازی
سکولاریسم
مدرنیته
  • احمدی، بابک(1380). معمای مدرنیته. تهران: نشر مرکز.
  • تاجیک، محمدرضا(1383). روایت غیریت و هویت در میان ایرانیان. تهران: نشر فرهنگ گفتمان.
  • جهانبگلو، رامین(1379). دین و دین­پژوهی در روزگار ما: در گفتگو با داریوش شایگان. هفت آسمان، 5، 11-48.
  • رجایی، فرهنگ(1391). مشکله هویت ایرانیان امروز. تهران: نشر نی.
  • شجاعی­زند، علی­رضا(1394). دین در زمانه و زمینه مدرن. تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.
  • عنایت، حمید(1380). اندیشه سیاسی در اسلام معاصر. ترجمه­ بهاءالدین خرمشاهی، چاپ چهارم. تهران: انتشارات خوارزمی.
  • عنایت، حمید(1389). سیری در اندیشه سیاسی عرب: از حمله­ ناپلئون به مصر تا جنگ جهانی دوم. چاپ هفتم. تهران: نشر امیر کبیر.
  • مایر، کارل؛ ارنست، و بلر، و برساک، شارن(1394). شاه­آفرینان: چگونگی پیدایش خاورمیانه امروزی. ترجمه کامل حلمی. تهران: انتشارات کتاب­سرا.
  • مصلح، علی­اصغر(1376). تمهیداتی برای غرب­شناسی. ماهنامه فرهنگ، 24، 61-77.
  • هاشم­زاده، سید سروش(1385). این مدرنیته شیطان صفت: نگاهی به تأملات دکتر سید حسین نصر در باب سنت و سنت­گرایی. خردنامه همشهری، 5، مرداد ماه.
  • Adams, C. C. (1968). Islam and Modernism in Egypt, New York, Russel and Russel.
  • Addi, L. (2017). Radical Arab Nationalism and Political Islam, translated by Anthony Roberts, Georgetown University Press.
  • Ahmed, A. S. (1999). Islam Today: A Short Introduction to the Muslim World, I.B. Tauris Publishers London, New York.
  • Akhavi, shahrough. (1980). Religion and Politics in Contemporary Iran: Clergy – State Relation in the Pahlavi Period, Albany, State University of New York Press.
  • Al, Asi, M. (2001).” The Unknown Prophet: Forgotten Dimensions of the Seerah”, ICT Papers on the Seerah, Crescent Publications, UK.
  • Al-Rawashdeh, S. (2014). The Impact of Secular Thought on the Arab and Islamic World of Modern Times, Al-Balqa' Applied University  Press.
  • T. (1981). Arab Nationalism: A Critical Inquiry, edited and translated by Marion Farouk Sluglett and Peter Sluglett, New York: St. Martin’s Press.
  • Bauman, z (1976). Socialism: The Active Utopia, New York, Holmes and Meier Publishers.
  • Bauman, z (1992). Mortality, Immortality and Other Life Strategies, Cambridge
  • Bauman, z (1999). In Search of Politics, Cambridge.
  • Bauman, z (2004). Wasted Lives. Modernity and its Outcasts. Cambridge.
  • , I. (2016). Arab Nationalism in the 20th Century: From Triumph to Despair (Princeton, NJ: Princeton University Press, 2016).
  • Dewey, J. (1964). Experience and Nature, Quoted in T.H.b. Hollins (ed), Aims in Education.
  • Durkheim, E. (1997). Th e Division of Labor in Society, New York: Free Press.
  • El-Msaoui, M. (2018). “Islamic-Secular Dialogue in the Arab World A Crisis of Communication and the Revival of Violence”, Contemporary Arab Affairs, March-June, 11 No. 1-2, pp: 59 – 86, at: http://caa.ucpress.edu/content/11/1-2/59
  • J. (1984). Islam and Politics, New York, Syarcus University Press.                                                                                                                                                                            
  • Giddens, A. (1975). Positivism and sociology, Heiremann Educational Books Ltd.
  • Hashemi, (2018). Charles Taylor’s A Secular Age and Secularization from Below in Iran, Cambridge University Press.
  • Hussain, K. (2021). "Interview with Prof. Seyyed Hossein Nasr". Retrieved 25 September, First Publisher 26 May 2009.
  • Islamic Pedagogy (2021). “Interview with Seyyed Hossein Nasr”, Retrieved 25 September, Islam & Science Journal ,First Publisher :Summer 2010: "Islamic Pedagogy: An Interview".
  • Keskin, T. (2011). The Sociology of Islam Secularism, Economy and Politics, Ithaca Press.
  • Khalidi R. (1991). The Origins of Arab Nationalism (New York: Colombia University Press, 1991);
  • Miller, D. (2011). Objective Knowledge, Department of Philosophy University, UK.
  • Nadra Zainol, N.Z; Abd Majid, L &Abdol Kader, M.N. (2014). “Nasr Hamid Abu Zayd as a Modern Muslim Thinker”, International Journal of Islamic Thought, Vol. 5, pp: 61-70. At: http://www.ukm.my/ijit/wp-content/uploads/2016/01/IJIT-Vol-5-June-2014_8_62-70.pdf
  • Nasr, S. H (2006). "On the Question of Biological Origins" , Islam & Science, Vol. 4, No. 2, pp: 181–197, Winter, at: https://cis-ca.org/_media/pdf/2006/2/TEM_temotqobo.pdf
  • Nasr, S. H. (1996). Religion and the Order of Nature, Oxford University Press.
  • Nasr, S. H. (2022). “Reflections on Islam and Modern Life”, Al-Islam.Org, Vol.6, No.1, pp: 1-15, review (2022, 3, April), at: https://www.al-islam.org/it/al-serat/vol-6-no-1/reflections-islam-and-modern-life-seyyed-hossein-nasr/reflections-islam-and
  • O’Hear, A. (1996). Karl Popper: Philosophy and Problems. Cambridge: Cambridge University Press.
  • Popper, K. (1965). "Prediction and Prophecy in the Social Sciences", in Conjectures and refutations. 2nd ed. NY: Harper & Row, [1948].
  • Rahman, F. (1979). Islam, Chicago, University of Chicago Press.
  • Wu, B. (2007). “Secularism and Secularization in the Arab World, Vol. No.1.
  • Zeghal, M. (2013). “Competing Ways of Life: Islamism, Secularism, and Public Order in the Tunisian Transition.” Constellation, Vol. 20, No.2, pp: 254–274.
  • احمد امین، جلال­الدین(2019). ماذا حدث للمصریین، قاهره، دار النشر : الشروق للنشر والتوزیع
  • امین، سمیر(2010). فی النقد الخطاب العربی الراهن، قاهره، النشر: درالعین للنشر.
  • امین­العالم، عثمان(1997). مواقف نقدیه من التراث، قاهره، النشر: دار قضایا فکریه للنشر.
  • امین­العالم، عثمان(2007).العلومه و تحدیات المستقبل، قاهره، النشر: کراسات آفاق اشتراکیه للنشر.
  • بکار، عبدالکریم(2000). العولمه، طبیعتها، وسائل­ها، تحدیاتها؛ التعامل معها، دمشق، النشر: دار الاعلام للنشر.
  • بکار، عبدالکریم(2007). القراءه المثمره: مفاهیم و آلیات، دمشق، النشر: دارالقلم للنشر.
  • حنفی، حسن(1988). من العقیده الی الثوره، الطبعه الثانی، دارالتنویر، بیروت.
  • حنفی، حسن(2000الف). ماذا یعنی علم الاستغراب، دارالهادی، للطباعه و النشر فی التوزیع.
  • حنفی، حسن(2000ب). مقدمه فی علم الاستغراب، الطبعه الثانی، الموسسه الجامعیه للدراسات و النشر، بیروت.
  • حنفی، حسن؛ الجابری، محمدعابد(1990). حوارالمشرق و المغرب: نحو اعداه بناء الفکر القومی العربی، الطبعه الاول، الموسسه العربیه للدراسات و للنشر، بیروت.
  • حنفی، حسن(1412). مقدمة فی علم الأستغراب، المؤسسة الجامعیة للدراسات و النشر و التوزیع، بیروت
  • رمضان، طارق(2005). مسلمو الغرب و مستقبل الاسلام، ترجمه­ی ابراهیم الشهابی، دوحه، النشر: مجلس الدوحة الوطنی للثقافة والفنون والتراث.
  • زورق، محمدحسن(1395) اسلام و سکولاریسم؛ از آغاز تا امروز، چاپ دوم، تهران، انتشارات دفتر نشر فرهنگ اسلامی.
  • شحرور، محمد(1994). دراسات اسلامیه معاصره فی الدوله و المجتمع، دمشق، النشر: الاهالی للطباعه و النشر و التوزیع.
  • عثمان، امین(1967). رواد المثالیه فی الفلسفه الغربیه، قاهره، النشر: دارالمعارف للنشر.
  • کربیه، کریمه محمد(2017). منهج نصر حامد أبی زید فی قراءه النص الدینی، المجله الاردنیه للعلوم الاجتماعیه، المجلد 10، العدد 1. فی: https://journals.ju.edu.jo/JJSS/article/view/15215/72
  • یوسف(جوزیف)، نسیم(1983). دراسات فی تاریخ العلاقات بین الشرق و الغرب فی العصور الوسطی، اسکندریه، موسسه شباب الجامعه.